Då straumen var borte

Vi var på Sunnmøre i jula, og så kom stormen, ikkje så ille som i 1992, men han bles godt, ja. Den støvgrå bilen min som stod parkert utanfor nordveggen til foreldreheimen, godt skiten etter turen frå Trøndelag, fekk gratis vask etter naturmetoden, og var skinande rein og raud då det hadde blåse frå seg.

Straumen var borte både i kortare og i lengre tid. Nevøen tok det med godt humør og syntest det var artig (heilt til han ikkje fekk sjå DVD), verre var det med oss utolmodige vaksne. På 1. juledag gjekk straumen rundt kl. 19 og kom ikkje tilbake før rundt 04.50. Så gjekk straumen igjen i 16-tida, og var borte i nesten 17 timar. I mangel av primus vart det brødskiver til middag.

Nyårsorkanen 1992

Eg hugsar korleis det var i 1992, natt til fyrste nyårsdag var det ikkje råd å sove, nabohuset miste delar av taket, straumen var borte, og sjølve sprang vi rundt for å handtere dei luksuriøst minimale problema vi hadde i eige hus. Og då klokka vart 08 og vi slo på radioen, kunne Dagsnytt melde: «Sinnataggen er stjålet.» Fordi dei ikkje hadde samband med Vestlandet, og dermed ikkje visste på det tidspunktet korleis det stod til.

Men etter kvart kom NRK i rute, og vi fekk oppdaterte meldingar om situasjonen heile tida. Hugsar eg ikkje heilt feil, var både bygderadioen og NRK Møre og Romsdal på lufta.

Dagmar i 2011

Så gjekk det tjue år, og stormen Dagmar kom. Bruer vart stengde, sjøen ramponerte vegen, straumen var borte, fasttelefonen fungerte ikkje, snart forsvann datatrafikken frå mobilnettet (niks internett), snart var berre naudsamtalar mogelege, og etter til saman tre–fire timar forsvann mobilnettet fullstendig. Og vi hadde altså ikkje primus.

Det som hadde vore fint no, var litt informasjon om reparasjonsarbeidet, om montørane som var ute i uvêret, om kva for nokre bruer og vegar som var stengde eller skadde, om tidsaspekta i det heile.

Og straumleverandøren Tussa serverte oppdaterte meldingar på nettsidene sine. Dei kunne fortelje nøyaktig kva for nokre område som var råka, nøyaktig kvar feilen låg, og ikkje minst at dei arbeidde med å utbetre problema, og at alt tilgjengeleg mannskap var mobilisert. Dette var nemleg ikkje sjølvsagt i slikt vêr, så slikt ville vere kjekt å få vite.

Men når straumen og alt er borte, må ein ty til andre informasjonskjelder. Så vi skrudde på batteriradioen. Beredskapskanalen NRK P1 var ikkje å finne på den fliken av FM-nettet som framleis fungerte. Vi fann derimot eit skurrande P2, og fekk ei kjensle av kontakt med omverda. Og Dagsnytt fortalde at det var storm på Vestlandet, at straumen var borte for titusenvis av menneske, og at P1 var borte i delar av området. Ikkje så veldig mykje nytt, altså.

Kanskje var det meir informativt på P1, det veit eg ikkje. Vi snakka litt om å prøve DAB-radioen i bilen, men slo det frå oss. Og ikkje berre pga. vêret (som var grunn god nok). Trass i kjempegrønt dekningskart (såkalla «meget god dekning») er det nemleg null DAB-dekning der i garden.

Det som hadde vore kult

17 timar utan straum i eit så stort område kan ein leve med (vi var vel mellom dei som fekk straumen fyrst tilbake). Til og med nokre dagar kan gå an for tolmodige sjeler med primus som nyttar høvet til å avise frysaren. Det kan til og med vere koseleg om ein gjer det beste ut av det.

Men når ein fyrst har eit system for å informere folkesetnaden, hadde det vore kult om Dagsnytt kunne ha også dei elles informasjonsavskorne som målgruppe, og bruke eit minutt på å informere dei litt om korleis det går med arbeidet. Og ikkje bruke heile sendinga på å gjenta kvar bidige time at «titusenvis» der borte i vest er straumlause, og at det er utruleg å oppleve flaum i Førde sentrum. Men NRK hadde denne gongen ikkje ressursar til anna enn å vere austlandsk lokalradio med reisebrev frå vest.

Vel, denne gongen sa dei i alle fall ikkje «les mer på nrk.no».

Å verte føreslegen nedlagd

Infoskjerm på Dragvoll

I desember vart det som kjent føreslege å leggje ned ei rekkje humanistiske fag på Dragvoll, les meir om dette saman med landsoversikta i Morgenbladet 6. januar. I alle fall vi på lingvistikk har jo fått vite at vi framleis skal ha lov til å forske innanfor våre eigne fagområde, sjølv om alle forstår at det ikkje vil vere like lett å halde seg fagleg oppdatert når ein skal undervise i noko anna. Det vil også verte vanskelegare å finne studentar som er kvalifiserte til å verte assistentar på forskingsprosjekt. Det hyggjelege er sjølvsagt at vi ikkje skal seiast opp.

Eg har blogga tidlegare om det nyttige i det tilsynelatande unyttige, og eg har nemnt nokre døme på meir umiddelbart nyttige utslag av mitt eige teorifag. Det er heilt klart at det også ville vere ille å leggje ned språkleg kommunikasjon (om studiet her) og andre små fag, men no tillèt eg meg å vere meg sjølv nærast.

For dei som ikkje kjenner faget, vil eg presisere at «teoretisk orientert fag» i denne samanhengen handlar om at faget fokuserer på sjølve analyseverktya og dei fenomena som dei kan brukast på, heller enn på det å verte flink til å snakke eller handtere eitt bestemt språk.

Bakgrunnen

Bakgrunnen for nedleggingsframlegga er den politiske satsinga på kunnskapssamfunnet. Medan til dømes statsministeren har halde nyttårstalar (2008 og 2010) om kor viktig det er å satse på kunnskap og leggje til rette for god utdanning, har vi fått det forklart slik: Universitetet får betalt pr. student, og når eit fag vert populært (for tida realfaga, departementet har ei stund hatt ein uttalt strategi der), vert opptakskvotane reduserte for andre fag ved universitetet. Det som løner seg best med ein slik finansieringsmodell, er å satse på fag for dei store massane, medan fag for dei spesielt interesserte straffar seg.

La meg omformulere: Det er overlate til dei personlege og mest umiddelbare interessene hjå våre yngste og minst utdanna vaksne å leggje føringar for den faglege infrastrukturen i det framtidige kunnskapssamfunnet.

Og somme fag har alltid vore og kjem alltid til å vere for dei spesielt interesserte. Røynsla er at mange studentar ikkje eingong har høyrt om slike fag før dei tilfeldigvis studerer ved ein institusjon der faget finst. Dette gjeld også fagtilbod som vart oppretta nettopp av omsyn til lokal fagleg infrastruktur (som fonetikk og lingvistikk i Trondheim).

Éi av rollene til små teorifag

Lingvistikk (om studiet her) kan sjølvsagt brukast til å skildre språk og finne ut av korleis språk og språkfenomen er skrudde saman, det er eit sentralt poeng med faget. Faget vert også brukt til å utvikle språklege hjelpemiddel av ymse slag. Eg har skrive litt om desse sakene i tidlegare bloggpostar (sjå lenkjer både øvst og heilt nedst i denne bloggposten). Men her vil eg skrive litt meir om éi av dei andre rollene:

Det er skilnad på å pugge ein regel og å sjå noko i ein større samanheng, det siste kan fort få konsekvensar for analysen. Og analyse må der vere, for teorikunnskap og abstraksjonskompetanse er trass alt det som gjer universitet til universitet.

Då er det ikkje tette skott mellom faga. Alle fag har mange roller. Éi av rollene til teorifag er sjølvsagt å forvalte teorikompetanse på tvers av bruksmåtane. Når vi i dag har ein velfungerande analyse av kvifor fleirtalsendinga i engelsk buses er som ho er (i staden for berre å pugge regelen), eller kvifor det på norsk heiter blå med lang vokal men blått med kort vokal (og ikkje blåt), eller når nyare analysemetodar for setningsbygnad har erstatta dei gamle analysane på ulike språkstudium, så er det teoriorienterte fag, her lingvistikk, som har levert premissane.

Så…

Det er kanskje ei fattig trøyst, men også dei som ser seg nøydde til å føreslå nedlegging, har sagt fine ord til oss om denne rolla, og ettersom vi ikkje skal seiast opp, har dei føreslege at vi kan vere meir direkte til nytte for andre og meir populære fag i staden.

Seinare (ti dagar før høyringsfristen om nedlegginga) har også rektoratet skrytt av nyskapande og nyttige produkt som oppstod i samspelet mellom fleire fagområde på instituttet vårt, m.a. lingvistikk:

Det er veldig spennende å se at innovative undervisningsmetoder i grenseområdet mellom språk, kommunikasjon og teknologi blir utviklet på nye måter. Og hvor man tar i bruk nye kommunikasjonsteknikker og læringsmetoder. En stor takk til instituttet som har utviklet dette tilbudet på kort tid. Det er en viktig forutsetning for at NTNUs fagmiljøer kan nå sine internasjonale mål.

Og i eit større perspektiv: Medan eigaren vår (departementet) har ein eigen strategi for å skaffe studentar til realfag, så var det ein fyr frå NHO på radioen her om dagen og etterlyste også språk- og kulturkompetanse.

Ein legg merke til slike ting når ein er føreslegen nedlagd.

_____
Relaterte bloggpostar: Kvifor det unyttige er nyttig • Lingvistikk

Colabokseksplosjon

Det vart full kjøleskapvask i dag etter at ein colaboks eksploderte.

Det var i går eg kjøpte nokre colaboksar vi skulle skikkeleg kose oss med. To av dei gjekk då også med til laurdagskosen same kveld. Men då sundagsmorgonen kom og frukosten stod for tur, kom det frå Judith: «Det er noko som lek i kjøleskapet.»

Det rare var at vi ikkje klarte å identifisere kjelda til lekkasjen. Mørkebrune dròpar låg overalt, til dels innsjøar, også der det ikkje låg noko over som kunne leke. Men leiteaksjonen gav omsider resultat då vi fann ein colaboks der loket hadde pressa seg fleire centimeter opp langs halve omkrinsen. Colasølet tyder på at det må ha skjett eksplosivt.

Ulukka skjedde tydelegvis fordi colaboksen hadde stått for langt bak i kjøleskapet, altfor nær kjøleelementet, for det taut ut med is. Eit stykke unna fann vi også ein isklump med tydelege restar av cola.

Vaskesjauen var elles ei eventyr for oss som er interesserte i lokalhistorie, meir skal eg ikkje seie om den saka, anna enn snittalderen på innhaldet i kjøleskapet har gått ned som resultat av denne hendinga.

Men kjøleelementet er altså litt overivrig. Det har det i og for seg vore ei stund, og når sant skal seiast, treng vi nytt kjøleskap. Men det er eitt moment som hittil har stoppa oss: Noverande kjøleskap har kjøleskap oppe og svaleskap nede, med separate dører. Dette er veldig praktisk, for vi kan opne svaleskapet uavhengig av kjøleskapet.

Slikt får ein ikkje tak i lenger. No finn ein berre kjøleskap med éi stor dør, og med svaleavdeling i lukka skuffer. Ikkje berre må ein opne heile skapet same kva ein skal ha tak i, ein må også bruke lengre tid, fordi ein må tulle rundt med desse skuffene, som forresten heller ikkje har like god plass som vi har med to hyller pluss skuffer i dagens svaleavdeling.

Så om nokon har eit tips om eit godt produkt, er det berre seie ifrå. I mellomtida kjem den generelle åtvaringa herifrå: Ver forsiktig med kvar du plasserer colaboksane dine.

Lingvistikk

Når eg vert spurd om kva eg jobbar med, og eg svarer lingvistikk, kjem det gjerne eit «hæ» tilbake. Somme veit at det har å gjere med språk, og spør «kva for eit språk?», berre for å få svaret «nei, ikkje noko spesielt språk». Det gjer ikkje saka betre at ordet «lingvist» opp gjennom åra gjerne har vorte brukt om folk som kan mange språk, eller at omgrepet «allmenn lingvistikk» høyrest ut nettopp som om lingvistar er allmenne poteter med mange språk i bagasjen. For som andre har sagt før: Å spørje lingvistar om kor mange språk dei kan, det er som å spørje bryllaupsplanleggjarar om kor mange ektefellar dei har.

Kva ligg bak?

Det er ikkje det å lære språk som opptek lingvistikken mest, men analyseverktya for språkfenomen, slik at vi kan forstå betre korleis språka er skrudde saman. Tenk på nyttige omgrep som «eintal» og «fleirtal», berre at det finst veldig mange fleire fenomen og samanhengar enn det ein lærer om på skulen. Slik teorikompetanse kan sjølvsagt vere nyttig også for andre språkfolk.

Mange lingvistikkstudentar har forska på språk som berre lingvistar kunne ha forska på, fordi desse språka ikkje liknar på «vanlege» skulefag. Eg hadde ein masterstudent som ville sjå nærare på samansette ord i morsmålet akan. Norsk, tysk og andre språk nær oss har reglar av typen «berre eitt primærtrykk pr. ord», det er m.a. derfor det er viktig å skilje mellom «gammalost» og «gammal ost», «lammelår» og «lamme lår». I akan har dei ikkje trykk i det heile teke, men dei har tonar og vokalharmoni. Eg kan ikkje akan, men eg veit litt om tonar, vokalharmoni og posisjonelle effektar, og kunne vere rettleiar. Studenten skreiv ei masteravhandling som kopla dei ulike fenomena saman som ulike sider av éi og same sak. Tenk å vere mellom dei aller fyrste som skildrar slike samanhengar i morsmålet sitt. I dette tilfellet hadde det ikkje gått an utan lingvistikkfaget.

Fleire enn eg har opplevt å setje seg inn i eit språk og plutseleg forstå eit rart unntak som noko heilt naturleg og enkelt, fordi vi har lingvistisk teori som ballast. Som eit knippe med ulike bøyingsendingar som ikkje er ulike endingar likevel, det er éi ending, som berre ser ut på ulike måtar. Ergo litt mindre å pugge. Han som ramsa opp orda med bøyingane i grammatikkboka, såg det ikkje, men lingvistikkstudentane, som aldri hadde møtt det språket før, såg det.

Fleire har også opplevt at t.d. kurdarar som lærer norsk, kan ha problem med å plassere «eg» og «meg» rett. Dette problemet oppstår på ein bestemt måte som har eit heilt forståeleg system for dei som veit at kurdisk er eit spalta ergativspråk. Tenk kor nyttig det er om også norsklæraren deira veit dette.

Mange fagfolk i ulike språkfag har litt lingvistikk i botnen, nokre til og med nokså mykje lingvistikk. Det er sjølvsagt eit gjensidig samspel mellom lingvistikk og språkspesifikke fag, men på sin måte er lingvistikk for språkfag som matematikk er for ingeniørfag: Det er ikkje dei store folkemassane som tek master i matematikk, veldig få treng dei teoretisk høgtflygande innsiktene i det daglege, men likevel ligg faget til grunn for mangt og mykje. Då er det viktig å utvikle og ta vare på kompetansen på alle nivå også i slike fag, og vidareføre han til nye generasjonar.

Relatert bloggpost: Kvifor det unyttige er nyttig.

Å gjere vestlending av statsministeren

Alle veit at mannen på denne videoen er frå Oslo, og at han eigentleg snakkar oslodialekt. Dette går det an å gjere noko med. Sjå på denne videoen her, plutseleg høyrest han ut som ein forfina vestlending, somme vil også høyre eit snev av nordlending.

Vestlending

►

Litt enkelt sagt er tonefallet justert slik at det som gjekk oppover i melodien i originalopptaket, går nedover i den «vestlandske» varianten, og motsett. Dette er ikkje heile historia, men men. I illustrasjonen under er originaltonefall markert i grått, justert tonefall er markert i grønt. Utdraget som er illustrert her, er delsekvensen «Dette er grunnen til at vi fra og med i dag får et helt nytt pen[sjonssystem]». Sjølve vokalane og konsonantane er akkurat som før, det er berre tonefallet som er justert. Justeringa her er eit skikkeleg unøyaktig hastverksarbeid, men det fungerer.

Det er klart at i språk er tonefallet veldig viktig. Ser vi på den neste videoen, forstår vi litt av kvifor. Det tonefallet vil vi aldri møte i naturleg språkbruk. I denne andre videoen går vi altså langt utanfor dei grensene som finst for tonefall i eit språk, i dette tilfellet norsk:

Messande

►

Kva kan så dette brukast til, bortsett frå å ha det morosamt? Jau, dette illustrerer jo at tonefallet har ein funksjon i språket. Den funksjonen går faktisk langt utover t.d. det som er kjent som tonelagsskilnad, altså skilnaden på dei to orda «(å) skrive» og «(dette) skrivet».

Ved å justere tonefallet i slike lydopptak kan ein gjennomføre eksperiment for å finne ut nøyaktig kva det er i tonegangen som er viktig, og korleis det er viktig. Kva skal t.d. til i ein bestemt dialekt eller i eit bestemt språk for å oppfatte, eller kanskje forkludre, at eit ord i ei ytring har eit ekstra sterkt trykk? Og i eit større perspektiv: Kva konsekvensar vil slik innsikt ha t.d. for folk som skal lære norsk, eller for datamaskiner som skal kjenne att eller produsere mennesketale?

Å justere tonefallet i denne videosnutten sveiper innom to ulike fagområde. Det eine fagområdet er fonetikk, som handlar om dei konkrete lydane, i dette tilfellet dei konkrete frekvensane i tonefallet, altså sjølve lydbylgjene. Det andre fagområdet er lingvistikk, her med underdisiplinen fonologi, som i dette tilfellet tok føre seg korleis språk bruker tonefallet, og ikkje minst kva slags språklege grenser som finst og som tonefallet må forhalde seg til.

Og til slutt, her er originalvideoen med Oslo-tonefall:

Austlending

►

For ordens skuld: Denne teksten er brukt også i jobbsamanheng, nærare sagt her.

Draumen om auditorieliv med eksillatvisk songkultur

Eg drøymde eg var på førelesing. Førelesing, den beste staden å vere. Der er det ein møter dei varmaste smila og dei ærlegaste blikka ein kan tenkje seg i ein jobbsamanheng.

Eg drøymde eg var på førelesing på eit stort kurs med mange hundre studentar, altså mange fleire enn dei rundt rekna ti studentane eg har på ei vanleg førelesing. Eg sat og venta, ein kollega av meg hadde førelesing no, det skulle verte min tur etter pausen, og då pausen kom, byrja eg å samle saman sakene mine for å installere meg ved kateteret.

Men aller fyrst tok eg på meg mikrofonen, berre at mikrofonen i denne draumen hadde også øyretelefonar, og på desse øyretelefonane var det musikk: «Labrīt Rīga, vai tu mani redzi? / Tu māte, es tavs pazudušais dēls. / Dzimu te, bet augu tālā Amerikā. / Vai atgriezties man mājās reiz būt lemts?»

Det var Čikāgas Piecīši! På engelsk kjent som The Chicago Five, den kjende eksillatviske gruppa med den endå meir kjende songen som eg no hadde på øyra mine: «God morgon, Riga, ser du meg? / Du er mor, eg er din bortkomne son. / Eg vart fødd her, men voks opp i det fjerne Amerika, / vil eg nokon gong kunne kome heim?»

Songen startar etter ca. 14 sekund, refrenget etter 1 minutt og 5 sekund. Opptaket er frå den legendariske konserten i Rīga i 1989, i starten på fridomskampen. Særleg mot slutten vart det spenstig: «Du fortel korleis hjartet ditt verkjer / når framande nasjonar trakkar på deg. / Å Riga, som hjartet mitt sørgjer over deg!»

Eg bøygde meg ned, eg hadde visst mange av sakene mine på golvet. Der fann eg ein vott som eg stappa oppi plastposen eg hadde med meg. Eit leksikon, var det der eg hadde lagt det, ja? Mobilladdaren min, den berbare datamaskina, og sjølvsagt ei pensumbok, manuskriptet mitt og endå ei pensumbok. Det er best å samle saman alt.

Eg hadde så mykje å samle saman at songen allereie var komen til andre refreng: «Labrīt Rīga, vai tu mani redzi?» Der låg det ei dagbok! Hm, dagbok? Dagboka mi har blå perm og er i A4-format, denne var brun og mindre. Eg ser opp, der sit det ein student, det må vere hennar dagbok, så eg rekkjer henne dagboka. «Eg trur du miste denne på golvet.» Ho smilte og tok imot. Ho var på det siste kullet med den gamle ordninga på kurset, men visste det ikkje sjølv. Dei som bestemte, hadde funne ut at det var viktig å gjere kurset meir inspirerande og gledesorientert, så dei hadde oppretta både éin og to komitear for å ordne dette.

Nede på golvet heldt eg fram med å samle saman sakene mine. Etter eit par dropsposar, ei steikjepanne og eit fjernsynsapparat hadde eg samla saman alt mitt. Når ein drøymer, er det ikkje grenser for kva det er plass til i ein gjennomsnittleg stor handlepose av plast, og det er tydelegvis heller ikkje grenser for kor mykje ein tek med seg på førelesing. Eg hadde så mykje at dei hadde byrja å syngje på siste strofe og vel så det: «Ai Rīga, cik man sirdi tevis žēl!» Men no var alt på plass og eg kunne gå ned til kateteret.

Kollegaen min stod der enno, det vil seie, no hadde ho sett seg ned for å ete nista si. «Hei Jardar,» sa ho, «førelesinga er avlyst.» Og i det same kom det siste refrenget frå eksillatviarane i øyretelefonane mine: «Ardievu Rīga, vai tu mani redzi?»

Så vakna eg av at pus var i senga og ville leike med tåa mi. Pus er snill. Mjau.

Og så måtte eg stå opp og leite fram musikken og høyre på og mimre og leite fram det vesle eg hadde om songen. Originalen til «Pazudušais dēls» (Den bortkomne sonen) er City of New Orleans, sjå Arlo Guthrie sin versjon her. I Noreg er songen mest kjend som Øystein Sundes vise Liten og grønn. Meir musikk av Čikāgas Piecīši finn du her.

Tigris-kos

Eg har funne eit skikkeleg kosepunkt på Tigris, og Judith tok opp litt video av det. Litt dårlege lysforhold i sofaen, men ein ser at det er kos på gang.

Moro hjå tannlækjaren

Eg var hjå tannlækjaren i eit ærend, der eg av ymse grunnar bad om ei litt spesiell bedøving. Denne førespurnaden førde til ein nokså heftig dose med eit stoff som i seg sjølv er litt heftig. Ein ikkje heilt uventa bieffekt var at eg miste kontroll over overlippa mi i nokre timar.

Før det komande avsnittet skal eg fyrst nemne for dei uinnvigde at teiknet [β] (stemd bilabial frikativ) er «ein slags v», medan [ɸ] (ustemd bilabial frikativ) er «ein slags f». Vokalar med tilde over er nasalerte, og vitnar om ein m som av og til forsvann for meg. (Transkripsjonen er ikkje i ekte lydskrift, og alt er veldig unøyaktig, men eg bruker altså eit par spesialteikn.)

For då eg vart spurd om det gjekk bra med meg der i stolen, så byrja eg berre å le då eg høyrde meg sjølv: «Ja då, her går det βerre βra. Heh. Dette var worsõt. Ha ha ha! Er det facialis so’ har fått seg ein sɸrut, eller? Hææææhææææ, eg har ɸroβlem med βilaβialane, men eg skal greie å finne fraã til komɸensatorisk artikulasjon ɸå ein eller annan måte. Haha!»

Og kompensatorisk artikulasjon fann eg. Dette var berre kort tid etter at ein kollega hadde sagt på førelesing at labiodentale plosivar ikkje finst, men labiodentalt artikulerte eg, og det gjekk mykje betre enn det bilabiale. Dessverre fekk eg ikkje tid til å øve meg skikkeleg før bedøvinga gjekk ut.

Den store erfaringa her er at når eg lagar bilabiale lydar, så spenner eg overlippa og fører henne både nedover og bak mot tennene (tilsvarande også for underlippa). Når eg laga bilabial nasal [m] med bedøving innanbords, gjekk det av og til på eit vis, for der kom lufta ut gjennom nasen. Men bilabiale plosivar [p, b] vart veldig vanskelege å få til. Der vert det jo eit nauta lufttrykk i munnhola, og når den eine lippa ikkje ville la seg spenne, så vart det i beste fall ein mykje «mjukare» lyd enn eg har til vanleg (altså meir fremre: lippene vart pressa framover av lufttrykket), men stort sett lak lufta berre kontinuerleg ut, slik at det vart frikativar i staden, til og med nokre approksimantar.

Og sjølvsagt måtte eg dokumentere det. Her er videoen.

For ordens skuld, det eg prøvde å seie var: «Akkurat no er overlippa mi bedøvd. Det fører til at eg har problem med å lage bilabiale plosivar, og litt problem med bilabial nasal. Med sånne problem så prøver eg å bruke labiodental artikulasjon i staden.»

– Det er verre enn som så

Det er herleg med folk som seier det som det er. Dette er ein kveld for ikkje så lenge sidan. Haugevis av elevar frå vidaregåande skular kjem til eit stort arrangement der fagfolket står på stand og gjer seg lekre for ungdommen. Ved språkforskarstanden nyttar den eine eleven høvet og vender seg til ein av studentane våre. Eg høyrer berre svaret:

– Spør han der.

Så han snur seg mot meg og spør:

– Kan du nynorsk?
– Ja. (Tenkjer: Det er ikkje faget mitt, men eg hjelper gjerne.)
– Kan du skrive en nynorsktekst for meg?
– Eh, er det lekser? Eg kan ikkje hjelpe deg med å jukse, veit du.
– Lekser, nei?! Det er verre enn som så. Det er tentamen!

Kvifor det unyttige er nyttig

Ein kollega av meg, og eg er tilfeldigvis språkmann, peikte ein gong på at språk er ein veldig sentral del av det å vere eit menneske, og at det er klart det er viktig å forske på kva det går ut på å vere eit menneske. Han peikte altså på eigenverdien av kunnskap heller enn den umiddelbare nytteverdien.

Laboratorierotter vert glupare dersom dei veks opp i eit stimulerande miljø. Ho her har som livsoppgåve å vere tjukk. (Foto: Joanna Servaes, Wikimedia Commons)

Eg skal kome tilbake til språk litt seinare, men også andre fagfelt har forskarar som ikkje alltid tenkjer på den umiddelbare nytteverdien: Det var ein vitskapleg studie ein gong i tida som viste at rotter som levde i eit stimulerande miljø, vart smartare enn rotter som levde i eit sterilt og fattig miljø. Det var vel ikkje akkurat noka bombe, men det vart altså forska på og dokumentert, for noko over 70 år sidan. Kanskje ikkje det som politikarar og næringsliv vil forbinde med adjektivet «nyttig».

Annleis stiller det seg vel med den nyhendemeldinga som kom i februar i år, då svensk radio kunne melde om ei mogeleg framtidig behandling av hjerneslag. Medan dagens behandling handlar om å løyse opp ein blodpropp, noko som må skje innan fire timar, kan ny medisin vonleg hjelpe hjernen til enkelt sagt å reparere seg sjølv. Best av alt er at ein kan starte behandlinga så seint som to dagar etter slaget.

Men litt bortgøymt midt nede i nyhendesaka kunne vi lese dette:

Den svensk-amerikanska upptäckten baseras egentligen på observationer gjorda på råttor för över 70 år sedan, som visade att råttor som levde i en stimulerande miljö blev smartare än råttor i en torftig och steril miljö. […] Det handlar om att forskarna funnit den gen som aktiveras av en stimulerande miljö och får hjärnan att självläka.

Tilbake til dei meir abstrakte og mindre handfaste faga: Eg veit ikkje kva folk flest meinte om den indiske matematikaren som leikte seg med eit binært talsystem for 2500 år sidan. Eller kva folk tenkte når Leibniz leikte seg med det same på 1600-talet. Og kven hadde vel praktisk og matnyttig glede, med umiddelbar innteningsverdi, av boolsk algebra på 1850-talet?

På sikt, derimot, viste det seg å vere svært så nyttig, det som desse særingane hadde drive på med. Utan binært talsystem og boolsk algebra måtte vi klart oss utan datamaskiner, digitale armbandsur og mangt anna som vi i dag tek for gjeve.

På sikt

For stikkordet er «på sikt». Det var på sikt vi fekk nytteverdien, til og med på svært lang sikt. Og slik er det det fungerer. I grunnforsking er ein fyrst og fremst oppteken av å utvikle fagleg innsikt og kompetanse. Dei store framstega i vitskapen ville ikkje ha kome utan.

Og dette er altså «på sikt» ikkje berre frå det eine hundreåret til det neste, men også her og no. Det handlar om å få tid, ro og stabilitet til at fagmiljøet med sine einskilde fagfolk kan arbeide og tenkje fagleg langsiktig og på eigne vilkår, utan å verte kasta hit og dit av tilfeldige påfunn kvart femte år.

Forsking og fagutvikling er i all hovudsak er ein langsam prosess. Det er veldig mykje som er resultat av langsame prosessar, men som vi gjerne tek for gjeve i dag. Og sjølv om vi ikkje ser umiddelbare praktiske resultat av t.d. språkforsking, rotteintelligens eller matematikk av det slaget som er for dei spesielt interesserte, så er desse langsame prosessane like fullt avhengige av at kompetansen vert halden ved like, for kvar og éin i sitt arbeid, og for fagmiljøa over mykje lengre tid.

Kontinuitet

På tide å kvitte oss med alle brubyggjande ingeniørar? (Foto © J.E. Abrahamsen)

Ein kontinuerleg fagleg infrastruktur er jo grunnlaget både for fagleg utvikling her og no, og for å kunne gjere seg nytte av gammal kunnskap.

Til dømes: Ein kvittar seg ikkje med alle ingeniørar og fagmiljøet deira når det plutseleg er nok bruer, for deretter å gjenopprette fagmiljøet eller den spesifikke fagmodulen ti år seinare når vi treng ei ny bru.

Dette gjeld også for fag som knapt har nokon kommersiell marknad i det daglege. Eg har nokre kollegaer som arbeider med å utvikle digitale verkty for språklæring, der ein tek omsyn til kva som er vanskelege språklydar, til dømes for ein engelskmann som skal lære norsk, eller ein svenske som skal lære russisk. Dette er openbert eit veldig nyttig produkt.

Til grunn for prosjektet ligg ein kombinasjon av ulike fag som aldri har hatt mange studentar. Men utan å halde denne kompetansen kontinuerleg ved like ved eitt og same miljø, herunder også å ha eit stabilt studietilbod og langsiktig stabile arbeidsforhold for den einskilde fagpersonen, ville slike hjelpemiddel aldri ha sett dagens lys. Dei praktiske metodane i hjelpemiddelet baserer seg m.a. på teoretisk arbeid over ein periode på hundre år, og på språkleg kartlegging av eit slag som hittil har vekt mest teoretisk interesse. Ein dag fekk eg også gleda av å verte konsultert då dei støytte på eit uventa fenomen: tyskarar og nederlendarar som har det same problemet med ein engelsk språklyd, får ulike feiluttalar. For meg var det ikkje uventa. Men også mitt fag er for dei få, og kjem aldri til å verte noko anna.

Tenk om…

Språklydar med bølgjeform (øvst), spektrogram (nedst) og tonefall (blått).

Dei openbert nyttige språkprodukta vi omgjev oss med, anten det er hjelp til å lære vanskelege lydar, ei lærebok i eit framandspråk, Google Translate, dysleksitilpassa lese- og skrivestøtte (dette produktet er utvikla av fagfolk med bakgrunn frå min arbeidsplass) eller noko heilt anna, er i realiteten berre biprodukt av mange, mange år med forsking og utdanningstilbod som folk der og då syntest var unyttig, gjerne også innanfor fleire ulike fagområde. Sjølvsagt var det ingen av språklydforskarane på 1800-talet som planla at ein liten, teknisk dings skulle forstå talespråk eller sjølv snakke, men no sit eg likevel og kan ringje kona mi berre ved å seie namnet hennar (nyttig i trafikken), og datamaskina kan lese tekstar for meg, og til og med bruke eit meir eller mindre leveleg tonefall.

Heldigvis finst det eigne institusjonar som er oppretta nettopp for å sikre ein kontinuerleg og langsiktig infrastruktur ikkje minst for små og teoretisk orienterte fag som av naturlege grunnar aldri vil få nokon stor sjølvstendig marknadsverdi, men som likevel kan fungere som premissleverandørar i ein større samanheng (t.d. fonetikk og allmenn lingvistikk, eg er jo meg sjølv nærast). Dette er universiteta. Og som ein kollega understreka: Ingen andre institusjonar har ein slik funksjon.

Tenk om til dømes arbeidsgjevaren vår i departementet eller lokalt fekk den ideen at det er lurt å la marknaden styre forskings- og studieprofilen i tråd med ein gjeven innteningsmodell – t.d. produksjon av studiepoeng – som skal gje adekvat økonomisk inntening innanfor neste budsjettår?

Tenk om det kom stendige og alltid nye varsel om omlegging av både studietilbod og faglege forhold elles, alt etter budsjett og innteningsmodell? Dersom framtida var kontinuerleg usikker og alt arbeid med omstillingar vart kontinuerleg nullstilt, kva ville hendt med arbeidsmiljø og arbeidsmoral då? Kva ville hendt med fagutvikling, infrastruktur og fagleg fokus i grunnforskinga dersom studietilbod og faginteresser stendig skulle skifte etter kortsiktige omsyn?

For tenk om politikarane administrerte universiteta på grunnlag av den mistydinga at forsking og utforskartrong handlar om umiddelbart synlege resultat, til glede for samfunnet i morgon den dag, motivert av tilgang til pengar frå eksterne kjelder? Kva ville skjedd med det faglege økosystemet og med den kontinuerlege kompetansen då? Og kva ville skjedd med dei premissleverande faga?

Å etterlyse raske og handfaste resultat, men utan særleg vilje til å sikre den langsiktige kompetanseutviklinga som altså av og til får slike utslag, det ville jo vere som å be om å få kome til ferdigdekt bord på ein restaurant, men utan å tillate innhausting, slakting, foredling, kompetent kokk eller kelnar, nei, vi skal berre ha maten.

Med ein slik modell ville det ikkje vere lett å tenkje langsiktig, korkje i forskinga eller i den utdanninga som skal vere basert på forskinga. Og kontinuerleg fagleg infrastruktur? Gløym det.

Hm. Eh. Vent no litt.

Gjeldande innteningsmodell for høgare utdanning i Noreg, med dei regelmessige konsekvensane dette har for både forsking og studietilbod, baserer seg jo nettopp for ein stor del på produksjon av studiepoeng innanfor inneverande eller dei næraste budsjettåra, saman med finansiering frå eksterne kjelder med kommersielle interesser.

Opps.

_____
Meiner du å kjenne att formuleringar i denne bloggposten annanstads frå, så er det ikkje plagiat. Eg har vore innom emnet tidlegare i ein anonym og dermed bokmålsk kommentar til ein bloggpost ein annan stad, før eg sjølv byrja å blogge.

* * *

Epilog

Eg har arbeidt sporadisk med denne bloggposten. Då berre illustrasjonane stod att, kom det ei melding frå arbeidsgjevaren om at studietilbod, fagleg infrastruktur og kontinuitet i forskingsorienterte fag ikkje vert rekna som formålstenleg, med nøyaktig slik grunngjeving som er nemnd over. Sjølv ser eg på slike fag som ein ressurs og eit gode for framtida, og eg er glad for å ha ein arbeidsplass der arbeidstakarane veit å setje pris på kvarandre og på all den kompetansen som finst.