Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Archive for the ‘språk’ Category

Makaber onstag

Det kom eit spørsmål på korridoren, ein av studentane mine kjende ein student som dreiv og lærte seg norsk, og eit aktuelt spørsmål var om det finst former i norsk der ein vokal vert lagd til på overflata (epentese). Altså i ein synkron analyse, her og no, ikkje i eit historisk perspektiv.

Makaber

Det spontane svaret mitt var ordet «makaber», som eg umiddelbart ville mistenkje har den underliggjande forma /mɑkɑbr/ (altså at ordet er lagra slik i det mentale ordtilfanget), og så kjem det ein schwa [ə] («slapp e-lyd») på overflata («i uttalen»).

– Er det ikkje spesifisert i leksikon (det mentale ordtilfanget) som makaber, då, med den siste vokalen? spurde ho, slik at eg kunne få lov til å tenkje meg om ein ekstra gong. Her kunne det jo godt vere at etter at denne vokalen vart stappa inn fyrste gongen, så var det gjort éin gong for alle, og at alle etterkomande generasjonar dermed hadde lært seg dette ordet nettopp med heile tre vokalar, ikkje to.

Fenomenet heiter leksikonoptimering, ein viktig mekanisme som også er grunnen til at vi i dag har lagra ordet «haust» (bokmål «høst») i hovudet vårt nettopp slik, og ikkje som «harabusta» eller noko anna forhistorisk som ingen av oss har møtt, og som ville trenge haugevis av uttalereglar for å produsere den moderne uttalen «haust».

– Nja, meinte eg, då må vi finne ein prosess som slettar ein vokal på overflata i fleirtal, makabre. Slikt kan jo gjerne finnast, men akkurat her trur eg det kan vere enklare å rekne med at ein vokal vert lagd til på overflata i eintal for å bryte opp sekvensen /br/, som ikkje fungerer så godt i final posisjon. (Eg gjengjev replikkane på ein noko enklare måte enn fagpraten vår var i røyndomen.)

Vi vart fort samde om dette, og det heilt utan å gå i gang med etterprøvingar og store analysar. Det var i alle fall ein OK hypotese. Og for å presisere igjen: Her såg vi på korleis norsk fungerer her og no, ikkje på etymologi (altså ikkje på det historiske opphavet til ordet).

Grunnen til at /br/ i /mɑkɑbr/ fungerer dårleg, er kort sagt at /r/ har meir lyd enn /b/. Dersom eit språk tillèt konsonantar etter vokalen i ei staving, vil det helst gå frå mykje til mindre lyd (rb), sjølv om somme språk også tillèt det motsette (br). Dette er ein del av det som går under namnet sonoritetssekvenseringsprinsippet. Så dersom ein plutseleg står der med /mɑkɑbr/ i sitt indre ordreservoar, kva gjer ein for å unngå å uttale det som to stavingar der den andre har br etter vokalen? Vi kunne jo ha sletta ein lyd, men her skjer det motsette: Vi splittar opp br ved hjelp av ein vokal. Faktisk ikkje så heilt ulikt måten ewe (språk i Ghana og Togo) gjorde det på då cup vart lånt inn som kɔpu (ewe tillèt ikkje stavingsfinal konsonant, takk til student Theresa for dømet, som i fattigmanns-lydskrift vert uttalt ca. «kåpo»).

Når /mɑkɑbr/ får fleirtalsendinga /ə/, derimot, altså makabre, står ikkje lenger br-sekvensen til slutt etter vokalen i stavinga. Tvert imot står br no i starten på den siste stavinga, [brə]. Dette er i samsvar med det nemnde prinsippet. I starten på ei staving føretrekkjer nemleg språk å ha stendig meir lyd fram mot vokalen. Jamfør at ordet «bre» (som i ein isbre) er OK, medan ein rbe (uttalt som éi staving) ikkje ville fungere. Dette mønsteret passar fint med ma-ka-bre, og vi treng ikkje å justere noko som helst: Vi får makabr pluss endinga, alt i alt makabre.

Og som bonus (nja, eigentleg er det hovudsaka) kan vi då nøye oss med å lagre éi einaste form i den indre ordlista vår, nemleg /mɑkɑbr/, som altså kjem til uttrykk på to ulike måtar alt etter samanheng: éin måte som er identisk med slik elementet er lagra, ein annan måte der ein ekstra vokal har vorte stappa inn i tråd med visse prinsipp.

Noko ligg til grunn for noko anna

Det at noko ligg til grunn for noko anna, er ikkje unikt for makaber. Sjå berre på onsdag, der vi har å gjere med ein dag, men så vert det uttalt onstag. Her ligg ein d til grunn for ein t, og vi får ei veksling mellom ein dag og ein onstag. Og når noko er trygt, uttaler vi det som trykt. Korleis vi veit kva som ligg til grunn for kva (at det ikkje er tag som ligg til grunn for dag), skal eg ikkje ta her, men det har ingenting å gjere med korleis orda ser ut i rettskrivinga.

Twittermelding frå Oslo111sentral: «Da er katten trykt nede ved hjelp av lift fra Infratek. Alle er fornøyde.»

Twittermelding frå brannvesenet. Det vart etterpå presisert at katten var i god behald.

Slike fenomen finst i alle språk, her kjem to døme som slektar på dei norske: Det tyske ordet for ‘dag’ vert uttalt som tak i eintal, i fleirtal kjem det ei bøyingsending, men det er ikkje alt, plutseleg vert det også uttalt ein g i staden for ein k: tage. Og det serbiske ordet for Serbia vert uttalt srbija med b, medan språket «serbisk» vert uttalt srpski med p, fordi det som «eigentleg» skulle ha vore ein b, plutseleg kjem framfor ein s. Omtrent det same opplegget som norsk onstag, altså.

Dette med onstag og trykt og sånt var ikkje noko som studenten og eg snakka om, men eg nemner det her som ei innleiing til den avsporinga som vi faktisk kom litt inn på litt seinare.

Makaber onstag

Avsporinga heiter rettskriving. Rettskriving er som kjent ikkje språk. Rettskriving sorterer under skriftspråk, som berre er ein måte å skrive ned språk på. Eit skriftteikn (ein bokstav) er jo ikkje det same som ein lyd. Så derfor er dette ei avsporing, men det skjer altså noko artig i norsk rettskriving her.

Grunnen til at vi skriv onsdag med d trass i uttalen med t, er at norsk rettskriving legg til grunn konstante element, og så opererer vi i tillegg med det som skriftorienterte sjeler vil kalle uttalereglar. Tysk rettskriving gjer det på same måten: Dei skriv Tag i eintal trass i uttalen tak. Serbisk rettskriving, derimot, varierer skrivemåten etter uttalen, slik at dei skriv Србија (Srbija) om landet, med ein b, men српски (srpski) med p om språket. Så serbisk rettskriving gjer motsett av norsk rettskriving, eller?

Liksom det! Og her er det artige i norsk rettskriving: Vi skriv jo eintalsforma makaber nettopp slik, vi skriv ikkje makabr og hiv på ein «uttaleregel» som stappar inn ein vokal. Så her vekslar vi plutseleg likevel mellom ulike skrivemåtar etter uttalen: makaber i eintal, makabr pluss ei ending i fleirtal. Dette er i prinsippet det same som at det er trykt å snakke høkt kvar onstag. (Sjå her om du er «lifsglad».)

Dei som i si tid definerte prinsippa i norsk rettskriving (og tradisjonane før det), skal vere orsaka. Dei levde før fonologien kom med sine underliggjande former og overflateformer, til og med før fonologi og fonetikk skilde skikkeleg lag eller eingong fanst i dagens forstand. Og igjen: rettskriving er jo ikkje språk, så vi kan alle sove godt om natta.

Read Full Post »

No snakkar politikarane igjen om hovudmål og sidemål og sånt. Eg lurer på om eg ikkje høyrde skuleministeren seie på radioen ein morgon eller føremiddag denne veka at det å fjerne karakterane frå sidemålet vil motivere elevane betre i sidemål. Men ettersom eg ikkje kan finne noko sitat frå henne som kan underbyggje at det faktisk var henne eg høyrde (radioen var ikkje forgrunnen, eg hadde litt andre ting å konsentrere meg om), må eg heller ty til ein politikar frå eit anna parti, som har sendt ut pressemelding og er referert i mange aviser på denne måten:

Han tror endringene vil gi elevene mer motivasjon for å lære både sitt hovedmål og sidemål. Dette gjøres best gjennom å integrere sidemål som del av norskundervisningen, og ikke ha egne karakterer eller eksamen, sier Pedersen.

Vel, tja. Spør studentane på eit emne nokre av oss har høyrt om på ein høgare utdanningsinstitusjon ein stad (eller spør referansegruppa som forutsåg det, og som grunngav profetien sin). På det kurset var strykprosenten rundt 10, pluss minus litt, så vart dei graderte karakterane erstatta av «greidd/ikkje greidd» (bestått/ikke bestått på sidemålet mitt), og kort tid seinare låg strykprosenten oppunder 40. Men (agurknytt) som delprestasjon gjorde dei det langt betre i den delen som vart undervist vha. (tilfeldig, dette med målformkorrelasjonen, vil eg tru, men la oss krydre agurken her) sidemålet til dei fleste, hm.

Men i alle fall, ifylgje den politisk kompetente analysen (og eg vedgår at eg ikkje har politisk kompetanse), så må desse greiene her tyde at…

Men hm, huff. Hysj no.

Legg forresten merke til at eg ikkje har vore innom spørsmålet «ja eller nei til spynorsk eller bok-jål» her. Eg har berre kommentert ein hypotese. Og eg skal vere ærleg nok til å ta med atterhalda om at det er sjølvsagt mange ting som kan påverke motivasjonen for både det eine og det andre.

Read Full Post »

Lingvistikk

Når eg vert spurd om kva eg jobbar med, og eg svarer lingvistikk, kjem det gjerne eit «hæ» tilbake. Somme veit at det har å gjere med språk, og spør «kva for eit språk?», berre for å få svaret «nei, ikkje noko spesielt språk». Det gjer ikkje saka betre at ordet «lingvist» opp gjennom åra gjerne har vorte brukt om folk som kan mange språk, eller at omgrepet «allmenn lingvistikk» høyrest ut nettopp som om lingvistar er allmenne poteter med mange språk i bagasjen. For som andre har sagt før: Å spørje lingvistar om kor mange språk dei kan, det er som å spørje bryllaupsplanleggjarar om kor mange ektefellar dei har.

Munn inne i øyret

Kva ligg bak?

Det er ikkje det å lære språk som opptek lingvistikken mest, men analyseverktya for språkfenomen, slik at vi kan forstå betre korleis språka er skrudde saman. Tenk på nyttige omgrep som «eintal» og «fleirtal», berre at det finst veldig mange fleire fenomen og samanhengar enn det ein lærer om på skulen. Slik teorikompetanse kan sjølvsagt vere nyttig også for andre språkfolk.

Mange lingvistikkstudentar har forska på språk som berre lingvistar kunne ha forska på, fordi desse språka ikkje liknar på «vanlege» skulefag. Eg hadde ein masterstudent som ville sjå nærare på samansette ord i morsmålet akan. Norsk, tysk og andre språk nær oss har reglar av typen «berre eitt primærtrykk pr. ord», det er m.a. derfor det er viktig å skilje mellom «gammalost» og «gammal ost», «lammelår» og «lamme lår». I akan har dei ikkje trykk i det heile teke, men dei har tonar og vokalharmoni. Eg kan ikkje akan, men eg veit litt om tonar, vokalharmoni og posisjonelle effektar, og kunne vere rettleiar. Studenten skreiv ei masteravhandling som kopla dei ulike fenomena saman som ulike sider av éi og same sak. Tenk å vere mellom dei aller fyrste som skildrar slike samanhengar i morsmålet sitt. I dette tilfellet hadde det ikkje gått an utan lingvistikkfaget.

Fleire enn eg har opplevt å setje seg inn i eit språk og plutseleg forstå eit rart unntak som noko heilt naturleg og enkelt, fordi vi har lingvistisk teori som ballast. Som eit knippe med ulike bøyingsendingar som ikkje er ulike endingar likevel, det er éi ending, som berre ser ut på ulike måtar. Ergo litt mindre å pugge. Han som ramsa opp orda med bøyingane i grammatikkboka, såg det ikkje, men lingvistikkstudentane, som aldri hadde møtt det språket før, såg det.

Fleire har også opplevt at t.d. kurdarar som lærer norsk, kan ha problem med å plassere «eg» og «meg» rett. Dette problemet oppstår på ein bestemt måte som har eit heilt forståeleg system for dei som veit at kurdisk er eit spalta ergativspråk. Tenk kor nyttig det er om også norsklæraren deira veit dette.

Mange fagfolk i ulike språkfag har litt lingvistikk i botnen, nokre til og med nokså mykje lingvistikk. Det er sjølvsagt eit gjensidig samspel mellom lingvistikk og språkspesifikke fag, men på sin måte er lingvistikk for språkfag som matematikk er for realfag: Det er ikkje dei store folkemassane som tek master i matematikk, veldig få treng dei teoretisk høgtflygande innsiktene i det daglege, men likevel ligg faget til grunn for mangt og mykje. Då er det viktig å utvikle og ta vare på kompetansen på alle nivå også i slike fag, og vidareføre han til nye generasjonar.

Relatert bloggpost: Kvifor det unyttige er nyttig.

Read Full Post »

Alle veit at Jens Stoltenberg er frå Oslo, og at han eigentleg snakkar oslodialekt. Men dette går det an å gjere noko med. Sjå på denne videoen her, plutseleg høyrest han ut som ein forfina vestlending, somme vil også høyre eit snev av nordlending. Korleis har dette gått til?


Litt enkelt sagt har eg justert tonefallet hans slik at det som gjekk oppover i melodien i originalopptaket, går nedover i den «vestlandske» varianten, og motsett. Dette er ikkje heile historia, men men. I illustrasjonen under er originaltonefall markert i grått, justert tonefall er markert i grønt. Utdraget som er illustrert her, er delsekvensen «Dette er grunnen til at vi fra og med i dag får et helt nytt pen[sjonssystem]». Sjølve vokalane og konsonantane er akkurat som før, det er berre tonefallet som er justert. Justeringa her er eit skikkeleg unøyaktig hastverksarbeid, men det fungerer.

Pitchmanipulasjon i Praat

Det er klart at i språk er tonefallet veldig viktig. Ser vi på den neste videoen, forstår vi litt av kvifor. Det tonefallet vil vi aldri møte i naturleg språkbruk. I denne andre videoen går vi altså langt utanfor dei grensene som finst for tonefall i eit språk, i dette tilfellet norsk:


Kva kan så dette brukast til, bortsett frå å ha det morosamt? Jau, dette illustrerer jo at tonefallet har ein funksjon i språket. Den funksjonen går faktisk langt utover t.d. det som er kjent som tonelagsskilnad, altså skilnaden på dei to orda «(å) skrive» og «(dette) skrivet».

Ved å justere tonefallet i slike lydopptak kan ein gjennomføre eksperiment for å finne ut nøyaktig kva det er i tonegangen som er viktig, og korleis det er viktig. Kva skal t.d. til i ein bestemt dialekt eller i eit bestemt språk for å oppfatte, eller kanskje forkludre, at eit ord i ei ytring har eit ekstra sterkt trykk? Og i eit større perspektiv: Kva konsekvensar vil slik innsikt ha t.d. for folk som skal lære norsk, eller for datamaskiner som skal kjenne att eller produsere mennesketale?

Å justere tonefallet i denne videosnutten sveiper innom to ulike fagområde. Det eine fagområdet er fonetikk, som handlar om dei konkrete lydane, i dette tilfellet dei konkrete frekvensane i tonefallet, altså sjølve lydbylgjene. Det andre fagområdet er lingvistikk, her med underdisiplinen fonologi, som i dette tilfellet tok føre seg korleis språk bruker tonefallet, og ikkje minst kva slags språklege grenser som finst og som tonefallet må forhalde seg til.

Og til slutt, her er originalvideoen med Oslo-tonefall:


For ordens skuld: Denne teksten er brukt også i jobbsamanheng, nærare sagt her.

Read Full Post »

Moro hjå tannlækjaren

Eg var hjå tannlækjaren i eit ærend, der eg av ymse grunnar bad om ei litt spesiell bedøving. Denne førespurnaden førde til ein nokså heftig dose med eit stoff som i seg sjølv er litt heftig. Ein ikkje heilt uventa bieffekt var at eg miste kontroll over overlippa mi i nokre timar.

Før det komande avsnittet skal eg fyrst nemne for dei uinnvigde at teiknet [β] (stemd bilabial frikativ) er «ein slags v», medan [ɸ] (ustemd bilabial frikativ) er «ein slags f». Vokalar med tilde over er nasalerte, og vitnar om ein m som av og til forsvann for meg. (Transkripsjonen er ikkje i ekte lydskrift, og alt er veldig unøyaktig, men eg bruker altså eit par spesialteikn.)

For då eg vart spurd om det gjekk bra med meg der i stolen, så byrja eg berre å le då eg høyrde meg sjølv: «Ja då, her går det βerre βra. Heh. Dette var worsõt. Ha ha ha! Er det facialis so’ har fått seg ein sɸrut, eller? Hææææhææææ, eg har ɸroβlem med βilaβialane, men eg skal greie å finne fraã til komɸensatorisk artikulasjon ɸå ein eller annan måte. Haha!»

Og kompensatorisk artikulasjon fann eg. Dette var berre kort tid etter at ein kollega hadde sagt på førelesing at labiodentale plosivar ikkje finst, men labiodentalt artikulerte eg, og det gjekk mykje betre enn det bilabiale. Dessverre fekk eg ikkje tid til å øve meg skikkeleg før bedøvinga gjekk ut.

Den store erfaringa her er at når eg lagar bilabiale lydar, så spenner eg overlippa og fører henne både nedover og bak mot tennene (tilsvarande også for underlippa). Når eg laga bilabial nasal [m] med bedøving innanbords, gjekk det av og til på eit vis, for der kom lufta ut gjennom nasen. Men bilabiale plosivar [p, b] vart veldig vanskelege å få til. Der vert det jo eit nauta lufttrykk i munnhola, og når den eine lippa ikkje ville la seg spenne, så vart det i beste fall ein mykje «mjukare» lyd enn eg har til vanleg (altså meir fremre: lippene vart pressa framover av lufttrykket), men stort sett lak lufta berre kontinuerleg ut, slik at det vart frikativar i staden, til og med nokre approksimantar.

Og sjølvsagt måtte eg dokumentere det. Her er videoen.

For ordens skuld, det eg prøvde å seie var: «Akkurat no er overlippa mi bedøvd. Det fører til at eg har problem med å lage bilabiale plosivar, og litt problem med bilabial nasal. Med sånne problem så prøver eg å bruke labiodental artikulasjon i staden.»

Read Full Post »

– Det er verre enn som så

Det er herleg med folk som seier det som det er. Dette er ein kveld for ikkje så lenge sidan. Haugevis av elevar frå vidaregåande skular kjem til eit stort arrangement der fagfolket står på stand og gjer seg lekre for ungdommen. Ved språkforskarstanden nyttar den eine eleven høvet og vender seg til ein av studentane våre. Eg høyrer berre svaret:

– Spør han der.

Så han snur seg mot meg og spør:

– Kan du nynorsk?
– Ja. (Tenkjer: Det er ikkje faget mitt, men eg hjelper gjerne.)
– Kan du skrive en nynorsktekst for meg?
– Eh, er det lekser? Eg kan ikkje hjelpe deg med å jukse, veit du.
– Lekser, nei?! Det er verre enn som så. Det er tentamen!

Read Full Post »

Kos med språk

Farsi: venn-haEin lærer ein del i jobben min. Sjølvsagt lærer eg ein god del av å lese studentoppgåver av typen semesteroppgåve og masteroppgåve. Men det koselegaste lærer eg på meir uformelle måtar.

Nyleg var det til dømes ein student som lærte meg at namnet mitt tyder ‘å ha venner’ på farsi (persisk). Og det var jo koseleg.

I ein litt annan klasse stiller det eg lærte i fjor på omtrent denne tida:

Vokalteiknet [ə], ofte brukt i mitt fag, går under namnet schwa. I fjor lærte eg av ein ewe-språkleg student at det nesten likelydande ordet shúa (atterhald om stavemåte) tyder ‘testikkel’ på akan. Med tanke på kor mange akan-språklege studentar eg har hatt opp gjennom åra, er det kanskje ikkje rart at det har vorte litt vel breie smil på førelesingane til tider.

Read Full Post »

Zwiebel!

Vi var ein liten tur til Nordrhein-Westfalen og deromkring i sommar. På det eine toget var det nokre ungar som sa «isch» og «eusch». Berre som eit døme på at det ikkje er berre i Noreg slikt finst, altså.

Men på butikken var det endå meir stas. To småungar snakka i munnen på kvarandre om ein lauk (Zwiebel [ˈt͡sviːbl̩]):

– Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel! sa eldstejenta.
– Swiebel, Swiebel, Swiebel, Swiebel, Swiebel, Swiebel! kom det like radig frå den yngste. Slik hadde dei sikkert halde på ei stund, og slik heldt dei også fram.
– Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel!
– Swiebel, Swiebel, Swiebel!
– Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel!
– Swiebel, Swiebel, Swiebel, Swiebel!
– Zwiebel, Zwiebel, Zwiebel!

Liten pause.

– Wie machst du das?! (Korleis gjer du det?!)
– Zwiebel!
– Ssssssssssssswiebel!

Heller ikkje affrikatar er alltid så lett, nei.

Read Full Post »

n og m

Her eine kvelden snakka dei på Dagsrevyen om eit politisk parti som hadde gjort det stort i Finland. Samfinländarna, syntest eg dei sa, sjølv om det var litt, eh, utydeleg? Men fru Judith hadde det same inntrykket. Så var dette eit slags samlingsparti? Ein tverrpolitisk samanslutnad av folk som vil gjere noko saman?

Nei då. Vi hadde høyrt feil. Det skjøna vi då vi såg namnet stava i nettavisene etterpå. Dette er nemleg alt anna enn tverrpolitisk, det er eit parti som i namnet sitt hevdar ei eksklusiv innsikt i kva som er ekte finske verdiar: Sannfinländarna.

Grunnen til at vi høyrde feil, låg truleg i at det er relativt vanskeleg å høyre artikulasjonsstaden til nasale konsonantar (slik som m og n). I konsonanten [m] er det lippene som er saman, i [n] er det tunga og tannkjøtet som har kontakt. (Nokre av lesarane vil kanskje føretrekkje om eg skriv at det er tunga og tennene som har kontakt i [n], men den debatten tek eg ikkje her.)

Det er mykje enklare å høyre skilnad på konsonantar som [f] og [s], som har (omtrent) same artikulasjonsstad som respektive [m] og [n]. Og så kjem det i tillegg at dersom ein har ein nasal konsonant + ein annan konsonant, så er desse veldig ofte på same stad i munnen. Dette ser vi t.d. i ord som kronprinsen, som av og til vert uttalt kromprinsen, jf. kjæleforma «krompen»: Sjølv om det «eigentleg» er ein n (tunge og tannkjøt har kontakt), så vert denne lett til ein m (lippene har kontakt) før ein p (lippene har kontakt).

Så då «Sannfinländarna» vart uttalt, var det for det fyrste vanskeleg i seg sjølv å høyre at det var [n] (tunge og tannkjøt), for det andre vart tilleggsinformasjonen frå den etterfylgjande [f] misvisande (tenner og underlippe), med det resultatet at vi oppfatta n-en som ein m (lippelyd). Og ja, eg har sjekka etterpå at det faktisk var n dei sa.

Å høyre feil er ikkje alltid stas. Men å kunne presentere ein hypotese for kvifor ein høyrde feil, gjer livet litt enklare.

Read Full Post »

BokomslagAv og til kjem det flate pakkar i posten, med prøveeksemplar av ei og anna bok som forlaga vil at eg skal vurdere å bruke på kursa mine. Slik var det også då tredjeutgåva av A Concise Introduction to Linguistics av Rowe og Levine kom. Kolofonen seier at boka kom ut i 2012, men kalenderen min viste ikkje meir enn mars 2011.

Å lese ei bok frå perm til perm tek tid, så eg har berre skumlese boka, og konsentrert meg om kap. 2 (fonetikk) og 3 (fonologi), før eg byrja å skumlese også her og der elles. Det siste skulle eg ikkje gjort, det heldt på å ta nattesvevnen frå meg.

Derfor vil eg presisere at dette er ein bloggpost frå sofakroken her heime, ikkje ei bokmelding. Om du berre er interessert i nesten-svevnløysa, så kan du hoppe nokre mellomtitlar nedover i teksten.

Den fyrste skumlesinga

Fonetikkapittelet presenterer dei fonetiske skriftteikna i brødteksten, men tabellar og summariske oversikter finst ikkje for anna enn engelske lydar. Studentar bruker tabellar og summariske oversikter som hjelpemiddel, og mangelen på generelle tabellar og oversikter kan ein sjølvsagt kompensere for på førelesing ved å dele ut eit IPA-kart i tillegg.

Verre er det då at boka baserer seg på det nordamerikanske lydskriftsystemet APA i staden for det internasjonale systemet IPA. Dette til og med i det som på omslaget heiter «International Edition» av boka. Det hender seg at det er brukt APA i originalartiklar eg bruker i kurs på masternivå, men eg vil helst unngå slikt i lærebøker på basisnivå.

Transkripsjonane i boka er heller ikkje spesielt framifrå, t.d. engelske ord som lay [le] og lame [lem], utan transkribert diftong.

Fonologikapittelet kretsar rundt fonemet. Og det er klart at fonemet er ein viktig og framleis nyttig del av allmennkunnskapen og faghistoria for dei som studerer lingvistikk, men som primær analysereiskap avgjekk det trass alt ved døden for nokre tiår sidan, og på grunnivå treng eg ei lærebok som i alle fall er innom elementær generativ fonologi med underliggjande form, overflateform, stavingsstrukturar og slike ting.

Litt generativ fonologi er teke med i kapittelet, men dette er stort sett avgrensa til binære distinktive trekk, naturleg klasse og markertheit, og sjølv dette vert omtalt i lys av fonemet.

Det gjer ikkje saka betre at tabellen over dei distinktive trekka til ulike vokalar (s. 76) inneheld trekket [±reduced]. Alle vokalar er oppførte som [-reduced], bortsett frå ə (schwa), som er oppført som [+reduced], men framleis også som [+low], [+back] og meir til.

Dette vert berre forvirrande. Veldig kort sagt: Det er gjengs analyse i dag at ein ə, som redusert vokal, ikkje har fonologiske trekk for artikulasjonsstad, reduksjonen handlar om å fjerne trekk på vegen til overflata. Då vert det rart å ta med [±reduced] som fonologisk trekk, og det til og med på segmentnivå utan å sjå på forholdet mellom underliggjande form og overflateform. Her manglar det som eit minimum ei utførleg drøfting av ein type som sjølvsagt ikkje ville ha passa i ei innføringsbok. Skal det brukast trekk her, så set i det minste alle til minus.

Nokre hakeslepp til

Eg skumma gjennom boka ein fredagskveld. No hadde eg jo sett fort at denne boka ikkje var aktuell som fonologipensum på mine kurs. Og di meir eg las, di meir overtydd vart eg.

For nei, det tyske ordet müssen (å måtte) vert nemleg ikkje uttalt slik det vert påstått på s. 47: [müsɪn] (med APA – med IPA ville det tilsvare [mysɪn]). Dette er i beste fall den uttalen som ein person med engelsk aksent kan produsere. Standardtysk uttale er [mʏsn̩].

Ein skal ikkje jamre seg for mykje over ein transkripsjonsfeil. Men så kom eg til dei fonologiske prosessane s. 79. Her vert assimilasjon nemnt som ein «obligatory phonological process». Assimilasjonar er når lydar vert likare kvarandre. To sider seinare får vi eit innblikk i «optional phonological processes», med dømet something uttalt /səmpm/ (eg ville brukt firkantparentesar, men men), utan at det vert nemnt at dette faktisk er eit døme på assimilasjon.

På s. 54 vert det elles hevda at phonetic, som på engelsk vert uttalt [fə’nɛtɪk], har sekundærtrykk på [fə]. Ja vel?

Kva med andre disiplinar?

Så kanskje kunne boka vere brukande i andre disiplinar enn fonetikk og fonologi? Eg bladde meg kjapt og overflatisk gjennom tilfeldige sider. Det var fleire ting som verka litt rart og ikkje heilt pedagogisk. På s. 366 står det til dømes at ca. 90 % av dei 6909 språka på jorda vert brukte av under hundre personar. Det er sikkert rett, men ei betre formulering ville vere at dette handlar om dei 6909 språka i ein bestemt forskar sin klassifikasjon. Dette er likevel ein bagatell.

På s. 361 (historisk språkvitskap) er det ikkje kasusane i engelsk som har vorte færre sidan gammalengelsk, det er kasusendingane. Så i tabellen opererer dei med både dativ og akkusativ i moderne engelske substantiv.

Chris owns large dogs and catsSidan eg ikkje er syntaktikar, skal eg ikkje uttale meg om kor lurt det er å analysere preteritumsendinga i engelsk som hjelpeverb (s. 108, 137, 144, 145; det er visst noko minimalismegreier). Men eg trur ikkje det er særleg forsvarleg å teikne trestrukturen som i figuren til høgre når ein vil signalisere at både hundane og kattane er store (s. 130).

I omtalen av forholdet mellom språk og verdsoppfatning reproduserer boka denne myten (s. 222):

While English has one word snow, Eskimos have different words for “falling snow,” “snow on the ground,” and “hard-packed snow,” […]

Men som alle veit, så har både engelsk og norsk mange ord for snø. Norsk har t.d. hagl, skare, sludd, slaps, hålke, bre. (Klikk her for ei oversikt over norske snøord.) To sider seinare hentar boka seg inn att ved å vise til at også engelsk har ord som packed powder, slush og sleet. Men kanskje er det ikkje heilt heldig å presentere ein myte i ei innføringsbok utan å presisere at det er ein myte.

Det som nesten tok nattesvevnen

babyspektrogram

Ikkje så veldig typiske skrik likevel.

Så blafrar eg vidare i boka til s. 240–241 og ser plutseleg det som heldt på å ta nattesvevnen frå meg, ikkje av skrekk og forferding, men av undring. For her kjem opplysninga om at babyar skrik i samsvar med tonefallet i morsmålet til foreldra sine, og at dei har lært dette i mors mage. Det er til og med illustrert med spektrogram for eit «typisk» fransk og eit «typisk» tysk skrik, henta rett frå originalartikkelen i eit biologitidsskrift.

Trufaste lesarar veit at eg har lese den artikkelen og blogga om saka her og litt enklare her. Dersom ein faktisk les den artikkelen som illustrasjonane er henta frå, vil ein til dømes raskt oppdage at illustrasjonane av «typiske» franske og tyske skrik i realiteten ikkje er typiske skrik men ekstremvariantar. Dei «eigentleg» typiske skrika vart også handplukka i studien og utgjer berre halvparten av dei skrika som det vart gjort opptak av. Skrika vert samanlikna med vaksenspråka, men vaksenspråka oppfører seg ikkje slik som det vert postulert. Skrik og postulerte vaksenspråk oppfører seg veldig ulikt, men ein reknar likevel med ein ekvivalens mellom skrik-kategoriane («fallande» og «stigande» skrik) og vaksenspråk-kategoriane. Og mangt anna.

Originalartikkelen er altså problematisk på mange måtar (om enn interessant nok i seg sjølv), og eg hadde aldri venta at lingvistar skulle ta med denne saka i ei innføringsbok i lingvistikk. I det minste skulle konsulentane ha luka det bort.

Konklusjon

Men så er det altså ikkje lingvistar som har skrive boka heller. Forfattarane er antropologar med kompetanse i lingvistikk, og halvparten av dei opplista konsulentane er òg antropologar, medrekna alle dei tre som var involverte i tredje utgåve, der babyskrika kom med.

Boka er sjølvsagt ikkje verdlaus. Mesteparten er truleg påliteleg, og mange kapittel handlar om slikt som eg kan trenge å repetere, det er trass alt snart tjue år sidan eg tok eksamen. Men boka skal altså lesast med ei klype salt, og det er litt slitsamt. Det er kanskje illustrerande når framlegga til vidare lesing i fonologikapittelet inneheld fem bøker: Den eine er ei god artikkelsamling som eg bruker på masternivå, men tre av dei fire resterande bøkene er innføringsbøker i fonologi som eg tidlegare har vurdert som til dels for elementære for mine fyrstesemesterstudentar.

Read Full Post »

« Newer Posts - Older Posts »