Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Archive for the ‘språk’ Category

Det sa han ikkje

For ei tid sidan fekk eg ein lakkskade på bilen, og slikt er det jo lurt å få fiksa. Då bilen var ferdig, fekk eg tekstmelding om det, klokka var no halv seks på ettermiddagen, og eg ringde tilbake for å avtale hentetidspunktet.

– Ja, bilen er ferdig, ja. Når vil du hente han?

– Når som helst.

Billakkeraren kjem med eit framlegg: – Halv åtte?

– Ja, gjerne halv åtte, seier eg tilbake.

– Eller kanskje, seier billakkeraren, og fullfører med eit halvvegs mumla klokkeslett som eg ikkje heilt høyrer, før han konkluderer: – Nei, halv åtte. Klokka er halv seks no.

Vi legg på, og eg seier til kona mi at vi skal hente bilen min klokka halv åtte. – I morgon tidleg eller no i kveld? spør ho.

– Nei, det sa han ikkje… Hm… Men han sa at klokka er halv seks no, så då er det vel i kveld.

Eg måtte sjølvsagt sporenstreks varsle kollegaen min om denne samtalen, for dette kan ho så uendeleg mykje betre enn ein språklydarbeidar som eg. Tilbake fekk eg tusen takk for dømet, og så ei forklaring om at min tilgang på kontekst gjorde ytringa til billakkeraren eintydig, medan ytringa vart fleirtydig for kona mi, som ikkje hadde snevra inn konteksten på same måte. For dette kan altså analyserast innanfor pragmatikken, fagfeltet som tek seg av forholdet mellom språk og kontekst.

Så studer gjerne lingvistikk, altså. Der lærer ein meir om sånt, i tillegg til slikt som også eg veit meir om.

Og bilen? Kjempefint arbeid. Treng du ein lakkjobb i Trondheim, så veit eg kven eg skal tilrå.

Read Full Post »

Kjell

I 2005 vart bokstaven Kjell lansert i fjernsynsprogrammet Typisk norsk. Lydverdien til denne bokstaven er [ç], som i austlandsk uttale av starten på namnet Kjell. Tanken var at denne bokstaven skulle motverke det pågåande samanfallet med sj-lyden [ʃ], eit samanfall som resulterer i «sjino» og «sjole». Sjølvsagt var heile opplegget berre ein humoristisk vrid som fekk folk til å snakke endå meir om språk enn dei allereie gjorde.

Då eg var ung, visste eg ikkje at austlendingane (og ein del andre) hadde lyden [ç] i slike ord som «kino» og «kjole». For meg som sunnmøring fanst det sjølvsagt også ein kj-lyd, men dette var affrikaten [c͡ç] (for dei uinnvigde: omtrent som ch-lyden i engelsk church). Så for oss der heime høyrdest austlandsk kj-lyd uansett ut som ein slags sj-lyd, noko vi visste å le av: «Ha ha, austlendingane klarer ikkje å seie bikkje, dei seier bissje, ha ha.» Ja, så feil kan ein ta.

Vel, nok om det. Wikipedia (lenkje over) fortel at det var designbyrået SDG som utforma bokstaven Kjell for NRK, og det same kunne vi lese i massemedia. No finn eg ikkje så mykje av det på nett, men webavisen.no har ein notis frå Kampanje datert 3. mars 2005:

Designbyrået SDG fikk i oppdrag av NRK og programmet Typisk Norsk å designe en ny bokstav. Den splitter nye bokstaven til SDG fikk navnet «Kjell» og uttales «skj-» eller «sch-».

Kanskje litt misforstått, dette med uttalen, men saka er den same: SDG fekk oppdraget, æra og for alt eg veit også pengane.

Johan Storm

Eg kom til å tenkje på denne bokstaven igjen då eg nyss såg han på hettegenseren og bloggen til ein kompis som heiter nettopp Kjell. Og grunnen til at eg ikkje har tenkt så mykje på dette skriftteiknet dei siste ca. tjue åra, er at då lærte eg meg IPA-lydskrift, og sidan har eg halde meg til denne.

Men før eg lærte meg dagens standardlydskrift, vandra eg litt omkring i lydskrifta til Johan Storm (1836–1920). Denne lydskrifta går gjerne under namnet Norvegia, etter tidsskriftet som publiserte lydskriftsystemet i 1884. Norvegia har vore i bruk heilt opp til våre dagar, og det finst framleis folk som veit å lese det.

Det er faktisk ein leivning etter Norvegia-tradisjonen når Bokmålsordboka og Nynorskordboka den dag i dag markerer trykk etter trykkstavinga, og med teiknet ´ (akuttaksent) for tonelag 1 og ` (gravaksent) for tonelag 2, t.d. i oppslagsordet karrie`re. IPA har eigentleg ikkje tonelagsmarkering, men det finst tradisjonar for å bruke dei heva tala ¹ og ² framfor trykkstavinga.

Norvegia-frikativ

Eg veit ikkje om andre har kommentert det (og i skrivande stund er det ikkje nemnt i den Wikipedia-artikkelen, men det kan vel endre seg), men eg trur det må vere velkjent i alle fall i nordistikkmiljøet at bokstaven Kjell er mistenkjeleg lik ein Norvegia-bokstav som hadde nettopp den lydverdien som bokstaven Kjell skal ha, nemleg ein ustemd palatal frikativ, den lyden som vert skriven som [ç] i IPA. Det finst likevel to skilnader: Norvegia var kursivskrift, medan SDG-versjonen er utforma som rettstilt skrift. Og i Norvegia hadde ikkje dette skriftteiknet namnet «Kjell». Til høgre ser vi bokstaven i Norvegia-fonten som Nils Lia og Joleik Øverby laga i 1992.

I boka Norske målføretekster av Olav Beito (1977) finn vi mange døme på dette skriftteiknet, her frå s. 57 og Eidsvoll. Legg særleg merke til at Norvegia markerte lange vokalar med ein vassrett strek over.

Eidsvoll. – IPA: /so n̩ ²brʉktə o ²çøːrə him/

Norvegia-affrikat

Som sunnmøring brukte eg sjølvsagt aldri dette skriftteiknet for ustemd palatal frikativ. Eg visste ikkje eingong om det i mine yngste år, som eg var inne på over. Derimot hadde eg god nytte av Norvegia-teiknet for ustemd palatal affrikat. Og den sunnmørske [c͡ç] såg ut som ein Kjell med eit vassrett strek gjennom halsen, noko som høyrest makabert ut, men eg treivst godt med det.

Eg har funne dei gamle notatbøkene mine som eg hadde i skjortelomma medan eg gjekk på vidaregåande (ja, eg var endå særare då enn eg er no), men handskrifta mi var allereie då uleseleg for andre enn meg sjølv, så her kjem i staden eit vakkert døme frå Beito-boka s. 330, Blindheim på Sunnmøre:

IPA: /¹moː c͡çə dʉ ²næmnə/

Men dette vart ei avsporing, berre så eg kunne få nemne sunnmørsk endå ein gong. Det eg eigentleg skulle seie her, var altså: Bokstaven Kjell er eldre enn som så.

Read Full Post »

Lydskrift på Mac

Å skrive lydskrift er ikkje nokon stor kunst. Denne bloggposten handlar primært om lydskrift på Mac, men noko av det (den andre måten under) kan også vere aktuelt for andre operativsystem. Har du Windows, så sjå i tillegg gjerne IPA-Unicode-sida til John Wells.

Fyrst av alt: Ein skriv ikkje lydskrift ved berre å endre font og taste i veg. Slik tilnærming er steinalderteknologi, og vil garantert føre til problem. Men ein treng jo likevel ein font som inneheld lydskriftteikna. Bruk Unicode-fontar, til dømes Doulos SIL eller Charis SIL, som kan lastast ned gratis frå SIL. (Merk: Den nettsida har også ein del andre fontar, og nokre av dei er frå steinalderen. Sjå opp for ord som «symbol-encoded», «obsolete» og «discouraged». Hald deg til Unicode-fontar!)

Som regel må ein endre font, same kva slags metode ein bruker for å stappe inn lydskriftteikn. Unntaket er dersom ein allereie skriv med ein font som inneheld alle dei IPA-teikna ein er interessert i. Til dømes er det mange fontar som inneheld ə og ŋ, m.a. Times, Times New Roman og Monaco (i alle fall dei relativt nye versjonane).

I alle fall, dersom ein har fontar med dei aktuelle IPA-teikna i, så kan ein skrive inn desse teikna på tre måtar.

Den eine måten er å navigere i tabellane i «Tegnvisning» [oppdatering 23.8.2015: frå OS X 10.10.3 heiter det visst «Emoji og symboler»]. Dette er tilgjengeleg i tastaturmenyen i menylina. Gå til Systemvalg > Språk og tekst > Inndatakilder (Mac OS X 10.5 og eldre er det Systevalg > Internasjonalt). Men dette er tungvint ettersom lydskriftteikna er spreidde omkring både her og der, ikkje berre i IPA-blokka. Den nemnde ŋ ligg t.d. i blokka «Latinsk, utvida A». Dersom ein ikkje er heilt stø i sin IPA, risikerer ein også å stappe inn feil teikn, fordi ein finn eit teikn som liknar på det ein ser etter, men som ikkje er det ein eigentleg vil ha.

I Word skal det visst også gå an å setje inn teikn frå ein meny der, men dette har eg aldri fått til, og eg har ikkje prøvt å finne ut av det heller, sidan eg til vanleg bruker Pages. [Oppdatering 23.8.2015: Etter at Apple øydela Pages, har eg gått over til Nisus Writer Pro.]

Ein annan måte å stappe inn lydskriftteikn på er å gå til IPA-tabellane til Weston Ruter, klikke, kopiere og lime inn. Dette er meir brukarvenleg, ettersom ein slepp å navigere så mykje. Dette fungerer på tvers av operativsystem, ein treng berre ein nettlesar. Klikk på det symbolet du treng, så dukkar det opp i eit felt nedst på sida som det er lett å kopiere frå.

Oppdatering 23.8.2015, metode 2b: Som ei blanding av den fyrste og den andre måten (ein treng ikkje å vere på nett), så finst det også ein teiknpalett som heiter IPA Palette, og som har IPA-teikna i det same oppsettet som vi er vane med på IPA-tabellane. Dette er ein reindyrka IPA-slektning av det som i dag heiter «Emoji og symboler». IPA Palette må ein sjølv installere etter nedlasting, paletten vert tilgjengeleg i tastaturmenyen saman med teiknvisinga og tastaturoversikta (han ville altså ha dukka opp som «Vis IPA Palette» i biletet over dersom han hadde vore installert på det tidspunktet), men er mykje lettare å finne fram i til vårt føremål enn metode 1 over. Dei siste åra har eg ofte tilrådd metoden for andre Mac-brukarar, og bruker av og til metoden sjølv òg, men sidan eg skriv lydskrift så mykje som eg gjer, held eg meg stort sett til den neste metoden. (Slutt på oppdatering.)

Den tredje måten (for oss som skriv IPA heile tida) er å omdefinere tastaturet sitt til å plukke fram teikn frå andre kodepunkt i Unicode enn tastaturet til vanleg opererer med. Altså endre tastaturoppsett. Det finst fleire tastaturoppsett for IPA, og eg har òg laga eit. Det som kjem frå mi hand, er omsider ferdig i versjon 2.0. Last det ned, installer (instruksar står i «read me»-fila), logg ut og inn, aktiver det slik at det dukkar opp i tastaturmenyen, og vel det når det trengst.

[Oppdatering 4.7.2011: Dersom du ikkje får kontakt med tenaren, så prøv alternativ lenkje her. Eller ta direkte kontakt.]

IPA-tastaturoppsett. Tastane som er markerte med raudt, er daudtastar.¹

Tastaturoppsettet når ⇧-tasten er trykt ned.
Ein kan også trykkje ned ⌥ og ⌥⇧ for å få endå fleire teikn.

Dette tyder at for å skrive teiknet ŋ (velar nasal) trykkjer ein ⇧N, og ein slepp å leite i teikntabellane og kanskje blande saman med ƞ, som ikkje finst i IPA. I dette tastaturoppsettet trykkjer ein elles ⌥N for å få ɳ (retrofleks nasal) og ⌥⇧N for å få ɲ (palatal nasal).

Og så ei lita åtvaring til slutt: Over nemnde eg dette med å vere stø i sin IPA, og den åtvaringa gjeld både for innsetjingsmenyar i Word og for tastaturoppsett, men sjølvsagt mest for innsetjingsmenyar der ein må navigere for å finne noko som ein håper er rett teikn (ŋ og ƞ er nemnde, eg kunne også nemnt IPA-vokalar som ɵ og ɤ og IPA-konsonantar som θ og ɣ). Min kollega Aleksander plar rå exfac-studentane til å skrive lydskrift for hand i obligatoriske oppgåver. Dette rådet byggjer både på den nemnde faren for feil og på den tida slik navigering kan ta. Det kan dessutan verte kluss med utskrifta dersom den maskina som ein skriv ut med, ikkje har dei fontane som ein har brukt i dokumentet (men om ein lagrar som pdf, går det likevel bra, altså).

_____
¹ Daudtast: tast som ikkje gjev eit ferdig skriftteikn, men som typisk gjev ein del av skriftteiknet, som ein så fullfører med neste tastetrykk. Til dømes tøddel ¨, som etterfylgd av o gjev det ferdige skriftteiknet ö.

Read Full Post »

På ville vegar

Christina Stürmer syng ein tekst (av Jasmin Wagner, med melodi av Maya Singh) som går slik. Eg sløyfar teiknsetjinga her, ettersom det ikkje finst teiknsetjing i talespråket:

Denn es spielt ein Orchester in mir wenn ich dich nur seh’ sind da tausend Melodien.

Kuttar vi ut versemålet, kan teksten svare til dette på norsk, framleis utan teiknsetjing:

For det speler eit orkester i meg når eg berre ser deg er der tusen melodiar.

Fyrst kan ein kome til å tru at leddsetninga «wenn ich dich nur seh’» (når eg berre ser deg) er adverbial i det som sitatet startar med: «Denn es spielt ein Orchester in mir, wenn ich dich nur seh’» (For det speler eit orkester i meg når eg berre ser deg). Men så skjønar ein at dette slett ikkje kan stemme, for teksten må forståast slik:

Denn es spielt ein Orchester in mir.
Wenn ich dich nur seh’, sind da tausend Melodien.

For det speler eit orkester i meg.
Når eg berre ser deg, er der tusen melodiar.

Greitt, det er ein liten pause mellom dei to setningane, men dette kunne jo like gjerne vere pga. musikken.

Same kva, sitatet over kan sjølvsagt ikkje måle seg med det ein finn i denne Wikipedia-artikkelen.

Fyrste gongen eg høyrde Christina Stürmer, var på ein radiokanal som vart brukt som bakgrunnsmusikk på toalettet på ein McDonalds i Wien i 2008, med songen Engel fliegen einsam.

Read Full Post »

Ordet som ikkje mangla

Med ujamne mellomrom dukkar det opp utsegner baserte på formelen «språk X har ikkje noko ord for Y». Denne gongen er det VG som melder:

– I Kina har de ikke en gang et eget ord for meg. De tenker hele tiden relatert til andre mennesker.

Eg veit ikkje om intervjuobjektet er korrekt referert. Det kan òg vere at intervjuobjektet ikkje har meint dette bokstavleg. Men slik det står i avisa, inviterer det til nokre kommentarar.

Den fyrste er «i Kina». Har dei ikkje noko ord for «meg» i Kina? Intervjuobjektet er norskspråkleg og skal no bu i Kina i eit år, og eg veit at han ikkje er den einaste norskspråklege der. Då har dei til og med sjølve ordet «meg» i Kina. Det som sjølvsagt er meint, er «i kinesisk» (truleg mandarin), for det er skilnad på land og språk. Ethnologue fører opp 292 levande språk som er heimehøyrande i Kina.

Men om det no er «i kinesisk» dei ikkje har noko ord for «meg», så er det sjølvsagt feil, det òg. Mandarin har ordet «wǒ». Dette ordet kan omsetjast til norsk med både «eg» og «meg», alt etter samanhengen.

Til slutt har vi sjølve formelen og måten denne er brukt på. Det vert oppretta ei kopling mellom tankesett/skikkar (ikkje-egosentrisitet) og grammatikk (det morfosyntaktiske trekket «1. person», ordet for «eg/meg»). Ja vel. Lat meg prøve, eg òg: I norsk tale- og skriftspråk skil ein ikkje mellom inklusivt «vi» (eg og dykk som eg snakkar med) og eksklusivt «vi» (eg og dei andre). Det gjer derimot norsk teiknspråk og mandarin. Dette impliserer at…?

Read Full Post »

Trilogi, triologi

Etter å ha sett ferdig «CSI crossover»-trilogien som TV Norge konsekvent har omtalt som «triologi», er det freistande å ymte frampå om at trilogi/triologi er ein sjibbolett (ordbok) som skil oss fisefine (trilogi) frå dei mindre fisefine (triologi).

Men så enkelt er det sjølvsagt ikkje.

Eg kan ikkje gresk, men den engelske Wikipedia-artikkelen om suffikset -logy fortel, kort sagt, at o-fuga dukkar opp i dei fleste aktuelle nydanna lånordsgreske avleiingar i moderne engelsk (eit nærliggjande norsk døme for meg er sjølvsagt fon-o-logi), og så finst det visse unntak, m.a. trilogi.

I ein versjon av databasen til prosjektet Norsk–esperanto ordbok finn eg 64 norske ord som endar på -logi, frå aerologi via antologi, psykologi og teknologi til urologi og zoologi. Av desse 64 orda er det 5 som ikkje har ein o framfor -logi. Desse fem er: analogi, genealogi, mineralogi, tetralogi (ei gruppe på fire verk), trilogi (ei gruppe på tre verk).

Tendensen er endå tydelegare i den noko lengre lista i den tyske Wikipedia-artikkelen om suffikset -logie: Av 341 alfabetiserte ord (pr. natt til 26.8.2010) er det berre 7 som ikkje endar på -ologie. (Nei, eg har ikkje talt manuelt, grep -c er eit fint verkty.)

No burde eg strengt teke ha sett på ordfrekvens for alle logi-ord, men det tek eg meg ikkje tid til når klokka er som ho er, og ikkje har eg skikkeleg utstyr til det heller. Det skulle likevel ikkje overraske om det viser seg at dei aller fleste møta våre med suffikset -logi har ein o framføre seg. Om -o-logi har vorte omtolka til -ologi, ville det altså ikkje vere rart.

Nokre fonologiske strøtankar skal eg hoppe over her.

Før eg ergrar meg over «triologi» neste gong, skal eg spørje meg sjølv om kvifor eg ikkje ergrar meg like mykje over «anologi» og «geneologi», som òg dukkar opp no og då. (Eg har nokre mistankar.) Og samstundes skal eg minne meg sjølv på at i Nynorskordboka finn vi infinitiven sjåast, der -ast dukkar opp med ein a som ikkje alltid har vore der. Dette skjer truleg etter mønster frå dei fleste andre verb, t.d. møtast, der a-en eigentleg er infinitivsendinga, jf. å møt-a-st, no møt-e-st vi, i går møt-te-st vi, som parallell til å møt-a, møt-er, møt-te (til og med i ein heil del dialektar med e-infinitiv har a-en overlevt i st-forma). Kan dette skje med norske verb, må det vel få lov til å skje med greske lånord òg, eller?

Hm, verbet å slå-st har klart å halde stand. I infinitiv, ja. Opp med handa dei som skil mellom slåst i presens og slost i preteritum like bra som mellom slår og slo (eg rekkjer mi eiga hand sånn halvvegs opp). Og dessutan, «å slåast» med -ast vil uansett verte oppfatta nettopp som eit fullgodt verb med tydinga ‘å verte slegen’, til skilnad frå ‘å slåst, kjempe’, ein distinksjon som ikkje ville ha vore like lett å få til på den måten med fortidas morfologi.

Du verda, no har eg sanneleg skrive meg langt ut på viddene.

Read Full Post »

I natt drøymde eg at eg var på ein eller annan språknerdkonferanse, då spørsmålet dukka opp om korleis Eyjafjallajökull skal uttalast. Ho som sat bak meg, ein kjend norsk språkforskar som eg ikkje skal nemne namnet på her, sette då i gang med ei lang utgreiing på islandsk. Dette førte til både sukking og protestar frå dei andre i salen. Ein mann svarte henne hissig på islandsk og meinte at no overdreiv ho kraftig omfanget på utgreiinga si. Sjølv vart eg meir og meir irritert, og skulle akkurat til å utbryte dei få orda eg nesten har lært på språket: «Við viljum læra framburðinn – bara framburðinn, ekki alla málfræðina!» (vi vil lære uttalen – berre uttalen, ikkje heile grammatikken).

Men akkurat då vakna eg, og forstod momentant at no hadde eg endeleg eit påskot, eg òg, til å blogge om uttalen av Eyjafjallajökull. Som alle veit, er uttalen fullt i samsvar med korleis stadnamnet vert stava (så sant ein kjenner uttalereglane): [ˈɛɪjaˌfjatlaˌjœːkʏtl̥] («ejafjatlajøkutlh»). Kjem ein frå nordlegare strok og snakkar ein litt annan dialekt, kan ein gjerne aspirere velaren, [kʰ].

Massevis av folk der ute i verda har blogga om uttalen.

No er det jo likevel slik at eg, som er sunnmøring, ikkje uttaler stadnamnet Malvik med tjukk l, sjølv om eg har budd så lenge i Midt-Noreg at eg no er i stand til å produsere den lyden. Eg uttaler heller ikkje Farstad som «Fasjta» eller, endå meir relevant, sørvestlandske fjellnamn som sluttar på -fjellet som «-fjedlet». Eg held meg til «-fjellet», til og med med sunnmørsk uttale og palatal l (fjelljet). Når norske tv-journalistar uttaler Eyjafjallajökull som om det var norsk og vart stava «Eiafjallajøkul», så vert det på den same måten, og det synest eg er greitt. Eg har tidlegare jamra meg over folk som legg engelsk til grunn for alt, men her legg faktisk folk norsk til grunn for noko, og då er det all grunn til å juble.

Interessant er det likevel å observere at folk legg mykje arbeid i å uttale engelske namn sånn meir eller mindre på engelsk, t.d. Washington uttalt med [w]. Ein kan også høyre NRK-folk bruke ein angloamerikansk dialekt som grunnlag for uttalen av britiske namn: Mang ein gong har dei snakka om tronervingen Charles med uttalt amerikansk r i Dagsrevy-studio, mannen sjølv ville nok aldri ha uttalt det slik.

Det hadde sjølvsagt vore kult om dei la like mykje arbeid i å uttale desse dagars mest populære brenamn på orginalspråket, til naud på nettopp ein avvikande dialekt. Dessverre for denne isbreen er ikkje islandsk like kult som engelsk med angloamerikansk uttale, sjølv ikkje i ei sak som dominerer nyhendebiletet i vekevis.

Difor synest eg også at det står respekt av BBC (og Al Jazeera, sjå video under), som faktisk prøver å uttale Eyjafjallajökull sånn omtrentleg på islandsk. Å uttale det med engelsk som grunnlag ville vel fort ha vorte uoverkomeleg, same kva (men det ville unekteleg ha vore morosamt). Også på tyske tv-sendingar kan ein høyre ein halvvegs islandsk uttale, og som nokon påpeikte ein eller annan stad: på russisk har dei til og med fått islandske element inn i stavemåten Эйяфьядлайёкюдль, og det same har dei fått til i gresk Εϊγιαφιατλαγιοκούτλ.

Read Full Post »

Kanskje er det ikkje akkurat på denne måten i alle sine detaljar i norsk esperantorørsle, men Geir Grenis kortfilm Que sera, sera frå 2002, som ein kan sjå gratis på nettet, er vel noko som alle med røynsle frå små organisasjonar kan kjenne seg att i. Og det gjeld vel dei fleste av oss her til lands. I dei esperantiske hovudrollene finn ein Espen Torkildsen og Solveig Kloppen. Filmen skal vere i 16:9-format, men er samanklemd til 4:3 i lenkja over.

Filmen handlar om årsmøtet til Norsk Esperanto-Forbunds fiktive namnehalvbror. Esperantoen er sjølvsagt noko prega av at skodespelarane ikkje kan språket, men det er ikkje verre enn at då det vart arrangert verdskongress i Göteborg i 2003, så kunne filmen visast fram til stor lått og applaus. Ein herleg film som kunne ha vorte lagd til kva knøttforbund som helst, men det var no ekstra stas at det vart esperanto, då.

Det har jamvel kome med nokre interne poeng, som referansen til «esperantonøklar». Ein «Nøkkel» er ei miniordbok som er avgrensa til det aller viktigaste, typisk eit par tusen ord og ikkje noko meir. Og ekte esperantofolk frå Oslo-klubben var òg med i filmen som statistar.

Helsinga «jaŭs» er oppkonstruert, «hei» heiter «saluton» på esperanto, men «jaŭs» vart forbigåande populært i esperantomiljøet då NRK sende filmen for nokre år sidan, med ei tyding midt imellom «hei!» og «kjempebra, dette er flott!».

Jaŭs!

Eg nemnde uttalen. Det segmentale (lydane) er bortimot perfekt. Det som ofte vert vanskeleg for skodespelarane, er trykkplasseringa, som når hovudpersonen Karl Oskar spør om han ikkje har sett seg for høge mål. På esperanto seier han: «Mi ne havas tro altajn celojn, ĉu?» (Eg har ikkje for høge mål, eller kva?) Dei to orda altajn celojn (-j er fleirtalsending, -n er akkusativending) tyder ‘høge mål’, og skal uttalast [«altain «tse:loin] (med jukse-IPA og grov transkripsjon her, vokallengda er valfri), altså med trykk på nest siste staving. Her vert det uttalt med trykk på siste staving, i alle fall i den replikken som kjem 26 sekund ute i filmen: [al’tain tse’loin].

Filmen har fleire døme på det same, men trykkplasseringa er noko varierande (forbløffande ofte korrekt), så det har gått utruleg bra med tanke på at skodespelarane ikkje kan språket.

Om nokon av studentane mine les dette (hei), så hugsar de kanskje kva eg sa på førelesinga no på fredag (sjå kva eg innbiller meg, hæ). Eg nemnde i forbifarten swahili, polsk og esperanto som språk der den sterke foten kjem til høgre i ordet på ein slik måte (med fothovud til venstre og fothale til høgre i foten) at primærtrykket landar på nest siste staving. Då hadde me allereie sett at også på norsk kjem den sterke foten til høgre i ordet. Men på norsk fungerer det altså likevel litt annleis, slik at ein ikkje alltid får ei trykklett staving etterpå. Og det er truleg akkurat det ein kan observere når Karl Oskar snakkar med ein lett norsk aksent her:

På norsk er det slik at dersom ei staving er tung, altså har to moraer, så vil denne stavinga verte hovud i ein fot (det slo meg akkurat kor rart dette må høyrast ut for folk som ikkje kjenner terminologien). Ein fot må ha hovud, men treng ikkje hale (dette høyrest endå verre ut). Eit fothovud får primærtrykk dersom foten er sterk (t.d. den sterkaste av to eller den einaste foten i ordet). I orda altajn celojn er det diftong i den siste stavinga, med éin mora til kvar vokal, slik at den siste stavinga i kvart av orda vert bimoraisk. Den norske skodespelaren kan då instinktivt behandle den siste stavinga i kvart av desse orda som fothovud/ein eigen fot og dermed plassere hovudtrykket på den siste stavinga i staden for den nest siste.

I norsk er altså trykkplasseringa noko som lèt seg påverke av stavingsvekta, slik er det ikkje på esperanto, men sams er at me held oss i høgre kant av ordet.

For lekfolk: Det eg sa over her, var at på esperanto landar trykket på den nest siste stavinga i ordet, men fordi den siste stavinga i desse to orda inneheld ein diftong, gjorde truleg dei norske intuisjonane at trykket landa der på siste staving i staden. Og så forklarte eg korleis dette heng saman.

(Eventuelle fonologar som les dette: Framstellinga over er prega av at dette dreier seg om eit kurs der det ikkje er så veldig aktuelt å greie ut om moraiske føter. — Eventuelle norrønfilologar: Nei, med unntak av trøndersk og «ikkje-standard»-austlandsk er norsk trykkplassering i usamansette ord ikkje på den fyrste stavinga i ordet, standardplasseringa er på ei av dei siste stavingane, men i tostavingsord vil den nest siste stavinga sjølvsagt vere den fyrste.)

Read Full Post »

Popen og han Cole

Eg sat i bilen for ei stund sidan og lytta til NRK P2, der studiogjesten snakka om ein kjend austerriksk komponist, men akkurat der eg slo på radioen, var det ikkje så lett å forstå kven av dei det var snakk om. Innslaget enda med at eit musikkstykke, og heilt til slutt kom programleiaren med namnet på komponisten: [dʒousəf] Haydn. Ja ja. Eg hugsar ein gong på 90-talet at ein annan NRK-journalist snakka om Tysklands forbundskanslar [hɛlmət kəʊl].

No er jo eg ein av dei her til lands som ikkje uttaler «Nachspiel» (eller med liten n på norsk) som [ˈnæʃpiːl] eller kortforma [næʃ] (giss korleis eg uttaler det). Og er ein fyrst så sær, så er det duka for mange observasjonar av Helmet Cole-typen, også skriftlege:

Fru Judith og eg var i Vilnius på esperantokongress i 2005, og kan skrive under på at det er ein flott by. Også VG har vore der, og rapporterer:

Morgengryets port – Gate of Dawn – med Mariabildet som besøkes av tusenvis av pilegrimer hvert år, viser vei inn i Vilnius» gamleby – den litauiske hovedstadens stolthet.

Å omtale Aušros vartai (engelsk lenkje her) som «Morgengryets port» på norsk er sjølvsagt heilt greitt. Men så kjem det eit overraskande tillegg: «Gate of Dawn». Tyder dette at «Gate of Dawn» er originalnamnet på porten? Eller i det minste eit meir offisielt eller meir opphavleg namn? Slik les i alle fall eg VG.

Ein skal vakte seg for luftige spekulasjonar, men kanskje var det verkeleg noko profetisk over det då History Channel for nokre dagar sidan omtalte programmet «Nostradamus Effect» på denne måten på norsk: «Hvorfor trodde egypterne at en komet kjent som Destroyer vil forårsake ufattelig ødeleggelse?» For korleis kunne dei gamle egyptarane kjenne det moderne engelske namnet på kometen om ikkje dei var synske og visste at kometen ikkje har noko norsk namn?

Ein snopsnaken snopsnok som eg er sjølvsagt interessert i reisene som smaker sjokolade, slik desse er omtalte i ærverdige Aftenposten. Det ligg ein sjokoladefabrikk i Mexico City, les me der. Det er kanskje urettvist å trekkje fram akkurat Aftenposten, men kvifor ikkje heller omtale Mexico by som Mexiko-Stadt (tysk) eller Città del Messico (italiensk)? Det finst sikkert mange tyskarar og italienarar som liker sjokolade. Men dei les kanskje ikkje norskspråklege aviser som Aftenposten, då. Nei. Så då, så. Mexico City.

Frå kunstverda kunne den like ærverdige Aftenposten fortelje no i mars at det var tjue år sidan eit spektakulært kunsttjuveri:

Blant kunstskattene som ble stjålet denne natten var det to verk som pekte seg ut. Det ene var Rembrandts Storm On The Sea Of Galilee, hans eneste kjente maritime motiv. Det andre var Vermeers The Concert, et av kun 36 kjente Vermeer-bilder.

Voksfigurar er vel òg kunst, også voksfigurar av førre og noverane pave, og Aftenposten fortel viljug vekk:

Danny Balan plasserer vokshodet av Pave John Paul II ved siden av voksfiguren av den nåværende paven, Benedict XVI.

Eg er imponert over at det ikkje vart «pope», eg. Slik overlèt ein heller til Nettavisen:

Et tredje så vi sist jul da en mentalt forstyrret kvinne igjen angrep Pope Benedict XVI under midnattsmessen.

Nei, no trur eg eg skal slutte før fnatten kjem og tek meg i overførd tyding. Difor over til fagmodus:

Det er i det minste veldig interessant at engelsk er det «standardspråket» som det meste kan tolkast i lys av, både i uttalen og skrivemåten av personnamn, og når ein i elles norske tekstar vil omtale kunstverk og byar med eit anna namn enn det norske namnet.

Read Full Post »

To månader etter at dei fyrste oppslaga kom om at tyske og franske spedborn græt i samsvar med melodien i morsmålet, har også Aftenposten ei slik overskrift: «Babyer skriker på morsmålet».

I november-bloggposten min om studien trekte eg fram ein del problematiske moment i metode, analyse og framstellingsform i den no vidgjetne artikkelen som stod på prent i tidsskriftet Current Biology. Men eitt skal forskarane bak artikkelen ha: Dei har ikkje påstått at «babyer skriker på morsmålet», t.d. at tyske nyfødde skrik «das gefääääällt mir gaaaaaaar niiiiiicht!».

Aftenposten har henta saka frå Science News. Det er interessant å sjå på utviklinga i tittelformuleringa, frå fagartikkelen, via pressemeldinga som skulle selje saka til omverda, og over til massemedia:

Current Bilology: Newborns’ Cry Melody Is Shaped by Their Native Language
Pressemeldinga: Language begins with the very first cry
Science News: Newborn babies may cry in their mother tongues
Aftenposten: Babyer skriker på morsmålet

Alle forstår jo at «Babyer skriker på morsmålet» er ei betre overskrift enn «Dokumentasjonsfri studie i biologitidsskrift hevder at gjennomsnittet av noen håndplukkede babyskrik på sett og vis er statistisk i samsvar med postulerte strukturer i foreldrenes morsmål hvis man kategoriserer både skrikene og foreldrespråkene på bestemte måter, men språkforskere stiller spørsmål ved hva som egentlig ble forsket på».

Read Full Post »

« Newer Posts - Older Posts »