Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Posts Tagged ‘fonologi’

/d/I dag, 4. mai 2017, er det akkurat 100 år sidan Daniel Jones for fyrste gong brukte termen «phoneme», altså fonem, i den tydinga som folk kjenner i dag. Ein hundreåring er sjølvsagt ikkje akkurat siste skrik lenger, men av ulike grunnar lærer ein framleis om fonemet her og der, og det er mange språkfolk som har eit nært og godt forhold til det. Fonemet er ein svært viktig del av historia til fagfeltet fonologi. Mellom dagens fonologar har fonemet likevel for ein stor del gått av moten.

Det er fleire grunnar til at fonemet gjekk av moten, men det kan oppsummerast med at språk rett og slett ikkje oppfører seg heilt slik som fonemmodellen skulle tilseie.

Noko av dette gjeld sjølve det å ha fonemet som eit mellomnivå mellom det leksikalske nivået (slik som ord og andre element er lagra i det mentale ordtilfanget) og overflata/allofonnivået/«uttalenivået». Andre sider av saka gjeld t.d. den meir allmenne førestillinga om kva ein språklyd eigentleg er for noko.

Eg har skrive ein ørliten artikkel om kva som ligg i dette meir i detalj, og kva som har skjett i dei hundre åra som har gått etter at fonemet kom til verda. Det skal seiast her at eg er korkje norsklærar, lærar eller norskfagleg av meg, men skal ein nå eit fagleg orientert publikum som ikkje allereie er godt kjende med stoffet, og som heller ikkje allereie er så spesialiserte at dei berre er interesserte i heilt andre ting, så er bladet Norsklæreren/Norsklæraren ein god stad. Så i nr. 1/2017 stod artikkelen «Når verktya endrar seg: hundre år etter fonemet». Som det høver seg, var dette sjølve jubileumsnummeret av bladet, ettersom Landslaget for norskundervisning fyller 40 i år, så det eine jubileet fekk verte markert med eit anna.

Artikkelen er attgjeven som resten av denne bloggposten. Det er avklart med opphavleg publiseringskanal at eg har lov til å leggje ut artikkelen på denne måten. Nokre få vil kjenne att delar av teksten: Ein tidleg kladd stod i studenttidsskriftet riss for tre år sidan, med eit opplag på 100 (eitt hundre). Takk til Jan K. Hognestad for råd om framstillinga i delar av den endelege versjonen (ein fotnote med takk fall ut då teksten kom på prent). Ein pdf av den prenta versjonen ligg her.

– – –

Når verktya endrar seg: hundre år etter fonemet

Av Jardar Eggesbø Abrahamsen
Opphavleg publisert i Norsklæreren 1/2017 s. 213–219.

Fonemet fyller 100 år i 2017. Dei fleste som har studert språk, har lært om fonem, men i fonologisk faglitteratur i dag finn ein knapt fonemet nemnt. Her skal vi sjå litt forenkla på noko av det som har endra seg sidan fonemets glansdagar.

Fonemet

Dei to lydane [tʰ] og [d] er ulike nok til at dei kan skilje mellom tydingane til dei norske orda [tʰiː] ‘ti’ og [diː] ‘di’. Då seier vi at desse lydane i norsk sorterer under ulike fonem, som vi gjerne kan transkribere praktisk som /t/ og /d/. Eit fonem har fleire allofonar, dvs. konkrete uttalar, som vekslar mellom å representere fonemet sitt. Til dømes har /t/ allofonar som [tʰ], [t] og meir til, avhengig av nabolydar og plassering i ordet, og avhengig av presisjonsnivå i presentasjonen vår.

Termen «fonem» har tradisjonar heilt tilbake til 1870-talet, men med eit noko varierande innhald (sjå Dresher 2011 for ein gjennomgang). I vår moderne tyding har fonemet sterke band til strukturalistisk lingvistikk, og skal ha vorte brukt om lydfamiliar med distinktiv funksjon fyrste gong den 4. mai 1917 av den vidgjetne britiske fonetikaren Daniel Jones (1881–1967), jf. Jones (1967:260f).

Fonemet i denne tydinga har hjelpt oss med å skilje mellom konkrete lydar (fonetikk) og strukturane i lydsystema (fonologi), og er såleis ei uhyre viktig oppfinning i den språkvitskaplege faghistoria.

Problem med fonemet

Likevel dukka det snart opp problem med modellen. Eitt av dei mest kjende er nøytralisering, når to fonem vert uttalte på den same måten. Til dømes er /g/ og /k/ ulike fonem, og kan skilje mellom adjektivet trygg med [g] og imperativen trykk med [k]. Nøytralisering av denne fonemskilnaden oppstår når /g/ i trygt og /k/ i trykt vert uttalte likt som [k] pga. t-en som kjem etter dei: Brannvesenet fekk katten [trykt] ned. Eit problem her var at når skilnaden mellom to fonem vert oppheva, slik at dei høyrest like ut og dermed ikkje lenger i seg sjølve kan skilje mellom tyding, så kjem dette i konflikt med korleis fonemet er definert og avgrensa som nettopp tydingsskiljande ulikskapar.

Ein fann løysingar på dette. Likevel fekk ein aldri heilt bukt med at skotta mellom fonema ikkje er vasstette. Om vi skal tillate oss å hoppe over detaljane: Til dømes vil ei stemtheitsveksling som i bøyinga try[g] – try[g]e – try[k]t (trygg, trygge, trygt) også handle om at ordet som del av bøyinga vekslar mellom to røter, fonemisk /tryg/ og /tryk/, eller eventuelt transkribert /tryg/ og /tryK/, der stor /K/ symboliserer eit nøytralisert fonem. Vekslinga mellom dei to røtene /tryg/ og /tryk/ i ulike bøyingsformer kunne då reknast som ei veksling mellom ulike fonem, sidan /g/ og /k/ er forskjellige nettopp på fonemnivået. Dette er det vi tradisjonelt kallar ei morfofonologisk veksling, for det handlar om eit samspel mellom morfologi og fonologi: Ordbøyinga fører til fonemveksling og dermed til at ordet vekslar mellom to fonologisk ulike røter. Så langt er alt vel.

Men på ei anna side finn vi samstundes den tilsvarande stemtheitsvekslinga mellom t.d. bergensk tve[ʁ]e og tve[χ]t (tverre og tvert), med stemd og ustemd skarre-r. No har det seg slik at stemd og ustemd skarre-r berre er to uttalevariantar (allofonar) av eitt og same fonem /r/. Dette bergenske tilfellet ville då vere ei reint fonologisk avhengig uttaleveksling (også kalla allofonveksling), sidan stemd og ustemd skarre-r ikkje er separate fonem. Den morfologiske rota /tvær/ er altså fonologisk konstant, og har dei same fonema heile tida, berre med litt forskjellig uttale i dei ulike bøyingsformene, avhengig av korleis nabolydane verkar inn. Vekslinga i uttale av fonemet /r/ er dermed ei sak for fonologiske uttalereglar åleine, og påverkar ikkje dei morfologiske forholda, sidan rota er fonemisk konstant.

Slike forhold skapte problem for analysemodellen. Eitt og same fenomen, i vårt tilfelle stemtheitsassimilasjon ved /t/, måtte forståast som to urelaterte prosessar, knytte til ulike nivå i språket: morfofonologisk fonemveksling i tilfellet «trygt», fonologisk allofonveksling i tilfellet «tvert». Og dette var berre eitt av problema med fonemmodellen, om enn kanskje det mest kjende problemet. Sjå t.d. Dresher (2011:256ff) og Carr & Montreuil (2013:79ff) for djupare drøftingar.

Slikt gav då ei uhaldbar forståing av korleis språk oppfører seg, og situasjonen hadde oppstått fordi modellen har eit fonemnivå mellom det leksikalske nivået (korleis orda er lagra i det mentale ordtilfanget) og allofonnivået (uttalen). I løpet av 1960-talet førte dette oss over i generativ fonologi, med Chomsky og Halle (1968) som klassikaren. Kort sagt finst ikkje det mellomliggjande fonemnivået lenger. Røter som trygg og trykk er lagra mentalt, i den «underliggjande repesentasjonen», med sine respektive /g/ og /k/ (skråstrek i formalismen tyder altså noko anna no enn tidlegare), men så kjem /g/ i visse fonologisk definerte situasjonar til overflata som [k], utan at dette får andre konsekvensar enn nettopp det.

Segment eller ikkje

Å avskaffe fonemnivået løyste ein del problem. Men fonologisk teori sleit framleis med ein annan arv frå faghistoria: segmentet. Eit segment er ei lydeining, i fonemmodellen altså eit fonem eller ein allofon. Tanken hadde vore at segmenta, fonologisk sett, kom på rekkje og rad som klart avgrensa lydeiningar, omtrent som bokstavar i alfabetiske skriftspråk. Kvart segment kan rettnok analyserast som oppbygt av massevis av såkalla trekk, slik som stemtheit, nasalitet og artikulasjonsstad, men desse trekka held seg på plass innanfor det segmentet som dei utgjer.
Trekkmatrise
Illustrasjonen her er ein tradisjonell såkalla trekkmatrise som viser fonologiske trekk som ein kunne rekne som involverte når vi skal lage segmentet /n/. Detaljane kan variere litt mellom analysane, og trekka har til dels andre etikettar enn den «stemde alveolare nasalen» som vi er vane med frå fonetikken. Men poenget her er at trekka held seg samla og innanfor segmentet, at eit segment er eit segment, og ferdig med dét.

Det er berre det at språk ikkje oppfører seg heilt slik.

John Goldsmith kom med sin autosegmentale representasjonsteori i 1976, og sjølv om mykje i fagteorien har endra seg sidan den gong, er hovudbodskapen framleis: Segmentet er ikkje ein bunt med trekk som alltid høyrer saman. Trekka, til dømes nasalitet, stemtheit og artikulasjonsstader, samarbeider om å lage det som vi oppfattar som segment, men trekka kan også leve sine eigne liv. I staden for éin streng med ferdige og klart avgrensa lydar kan ein enkelt sagt rekne med parallelle og separate men tidssamordna sjikt med lydbyggjesteinar, altså trekk. Dermed vert det klassiske segmentet litt tvilsamt.

Eit fenomen som illustrerer den sjølvstendige rolla til trekk godt, kan vere nasalar i lombardisk, eit romansk språk i Alpane, her Milano-dialekten. Vi skal sjå på korleis sjølve nasaliteten oppfører seg der, og skal ikkje bry oss om andre einskildtrekk (analysen min her er noko forenkla og utnyttar ikkje dei nyaste verktya, som ville ha gjeve ein nesten motsett prosedyre; takk til Jørgen G. Bosoni for milanesiske uttaledata):

Autosegmental figur av buNSpråket har ein litt spesiell nasal konsonant, la oss kalle han /N/, som i akkurat denne dialekten berre kan opptre i stavingsopptakt, dvs. til venstre for vokalen, og då med uttalen [n]. Hokjønnsforma av adjektivet ‘god’ er [ˈbuna] med [n] til venstre i stavinga [na]. Vokalen [a] her er bøyingsendinga for hokjønn. I hankjønn finst ikkje den endinga, og ein kunne ha venta [ˈbunː] eller liknande (lang [nː] av urelaterte grunnar), men det er ikkje dette vi får. Hankjønnsforma er i staden [ˈbũː] med nasal vokal. Mesteparten av den nasale konsonanten vert altså utelaten, men sjølve nasaliteten finst likevel, og legg seg på vokalen.

Ei klassisk segmentbasert tilnærming ville vere meir komplisert, for dersom nasaliteten t.d. er ein del av konsonanten, så må ein framleis forklare at det er den synkrone og fonologisk motiverte konsonantutelatinga som utløyser vokalnasalering. Med strengt avgrensa segment skulle det å utelate konsonanten også ha utelate nasaliteten, men det skjer jo ikkje her. Det viser seg òg at vokalen vert nasalert berre når konsonanten ikkje er der, dette heng altså saman. Når vi av ulike grunnar har former der ein nasal konsonant til samanlikning framleis er til stades, som i [ˈʃima] ‘fjelltopp’, [ˈʃimː] ‘fjelltoppar’, [ˈanː] ‘år’ (sg. og pl.) og altså [ˈbuna], får dialekten heller ikkje nasal vokal. Alt i alt lever nasaliteten sitt eige liv, og vekslar i former som [ˈbuna] og [ˈbũː] mellom å vere knytt til ein konsonant og å vere knytt til ein vokal, alt etter kva som er tilgjengeleg i den aktuelle posisjonen i stavinga.

Også norsk språkhistorie har døme på trekk som ikkje held seg innanfor segmentet sitt, t.d. omlydar, slik som eintalsforma strand mot fleirtal strender. I dag er dette ei reint morfologisk vokalveksling. Men den historiske bakgrunnen for denne vokalvekslinga finn vi i den urnordiske fleirtalsforma som kan rekonstruerast som strandiʀ. Det fanst ein fonologisk finesse på den tida som gjorde at den fremre vokalen /i/ i endinga påverka den bakre vokalen /ɑ/ til å verte uttalt som ein fremre vokal à la [æ]. Den regelen finst ikkje lenger, men dei historiske forholda er i dag gjenspegla av «e» i strender. På den tida var altså ikkje den fremre kvaliteten til /i/ avgrensa til sin eigen vokal. Liknande fenomen med vokalar som på visse vilkår påverkar kvarandre på avstand, finst i det synkrone språksystemet i mange nolevande språk.

Både einskildtrekk og grupper av trekk kan vere aktive i fonologiske prosessar i ulike språk, og det finst mange døme på slikt som vil vere vanskeleg eller meir omstendeleg å behandle i strengt lineære modellar, der ein lyd er ein lyd, finst på éin avgrensa plass, og ferdig med dét. Segmentomgrepet er likevel praktisk å bruke, og det finst gode faglege grunnar til å ta vare på det. Ikkje minst finst fenomen som metatese, altså lydomskifting, som då kross vart til kors i delar av skandinavisk, eller når born vil ta på seg stølvane. Skal segment skifte plass på slike måtar, treng vi at segmenta faktisk finst i språkstrukturen. Men vi veit altså at det fiks ferdige og klart avgrensa segmentet ikkje er heile historia.

Og om det då skulle verke framandt at lydane altså ikkje treng å vere faste og einskaplege klumpar med fonologiske trekk, så tenk på dette: I taleorgana finn vi den fonetiske kjelda til stemtheit på ein heilt annan stad enn kjelda til nasalering, osb. Det skulle ikkje overraske at ein kan finne spor av dette også i dei mentale representasjonane av lydsystemet, altså fonologien. Trekk- og segmentteori har forresten òg utvikla seg mykje dei siste førti åra, dette er ikkje dekt av gjennomgangen over.

Prosodi

Tonale vekslingar har vore viktige i fagutviklinga: Norsk er rettnok ikkje eit tonespråk, men har tonar. Tenk på den stigande tonen i vokalen i austlandsk sol, mot låg + høg tone i sola. Tonane her er ikkje knytte til vokalane men til stavingane, og i sol er låg + høg berre pressa saman på éi staving. Tonane lever altså sitt eige liv. Tonane er rettnok avhengige av å ha stavingar med lydar (segment) for å kunne høyrast, men dei kan fordele seg på desse stavingane avhengig av kor mykje lydmateriale som er tilgjengeleg. Det vert altså ein parallell til det lombardiske dømet med nasalar over.

Og sameleis som i dømet med nasalar over, så er det vanleg i tonespråk at ein tone overlever sjølv om stavinga (vokalen) skulle forsvinne, t.d. i ewe (Ghana): Possessivpartikkelen /ɸé/ er leksikalsk spesifisert for å ha ein høg tone, markert med akuttaksent i lydskrifta. Men partikkelen misser vokalen sin når substantivet etter byrjar på vokal, t.d. /awu/ ‘klede’, som berre har låge tonar. Dermed finst ikkje den stavinga lenger som skulle hatt høg tone. Men til saman vert dei to orda i fellesskap likevel uttalte [ɸáwu] i samanhengande tale, med høg tone frå den sletta vokalen, men no plassert fremst i substantivet (Motte 2013:80 og personleg). Vokalen frå det fyrste ordet vert altså utelaten, men tonen finn seg ein annan vert.

Med autosegmental teori fekk vi på kjøpet ei solid utvikling av prosodisk teori også meir generelt, altså trykk, tonar, moraer, stavingar og større prosodiske domene. Vi har fått verkty til å analysere trykkplassering, intonasjon (setningsmelodi) og meir. Det lombardiske dømet over var eit samspel mellom stavingsstruktur og segmentalfonologi.

La oss ta endå eit døme frå norsk: I mange norske dialektar uttaler ein den bundne forma båten som båt’n [¹boːtn̩] med stavingsberande [n] i siste staving, utan vokal. Det er derimot ikkje mogeleg å lage ei trykksterk staving utan vokal på norsk: Smått om *snn fekk eg *vndt i *tnna mi.

Dette òg er eit spørsmål for prosodien, i dette tilfellet det som fagsjargongen kjenner som ulike sonoritetstersklar for staving og fot (Zec 2003). Dette handlar om kor mykje klang, etter visse faglege definisjonar, som trengst for å få ei staving sånn generelt, kva som trengst for å få meir spesifikt ei trykkstaving, og eigentleg meir til. Slikt varierer frå språk til språk, men i norsk er det altså slik at trykkstavingane insisterer på å innehalde ein vokal (mykje klang), medan trykklette stavingar kan nøye seg med visse slags klangsterke konsonantar (mindre klang enn vokalar). Igjen har vi altså eit samspel mellom prosodi og einskildlydar.

Stoda i dag

Fonologisk teori har vorte stendig meir typologisk orientert, og dreg såleis vekslar på innsikter frå ulike språk – og på allmenn fonetikk og andre fag – for å forstå kva som skjer. Dei siste litt meir enn tjue åra har ein også byrja å gå bort frå fonologiske reglar (at /g/ vert til [k] i ordet trygt fordi /t/ dikterer det), og har teke i bruk eit optimalitetsteoretisk rammeverk (at /g/ vert til [k] fordi dette er den minst uheldige løysinga i den aktuelle situasjonen) med eit meir direkte forhold til dei innebygde kreftene i fenomenet menneskespråk, uavhengig av kva syn ein måtte ha på trekk og segmentstruktur.

Eg skal ikkje utdjupe teorien i dette, anna enn at det dreier seg om å kartleggje dei språkspesifikke styrkeforholda mellom ulike og presumptivt universelle krefter i språket som kan trekkje i kvar si retning. I dag kan ein knapt lese fonologisk faglitteratur utan å forhalde seg til optimalitetsteori.

Kvar vart det så av fonemet på vegen? Det finst framleis i kulissane, særleg på innføringsnivå og i språkfag der ein ikkje ser for djupt på den fonologiske materien. Fonemet kan nemleg vere nyttig til sin bruk, m.a. gir det praktiske innleiande oversyn over lydsystema i språk, og er ein viktig del av faghistoria. Ein må berre hugse at modellen hadde sine klare grenser og gav eit problematisk bilete av korleis språk oppfører seg. Slik vil det alltid vere med vitskaplege modellar, og også dei nyare teoriane og analysemodellane har sine utfordringar. Det skulle berre mangle.

Litteratur

Carr, Philip & Montreuil, Jean-Pierre 2013. Phonology. 2. utg. Houndmills: Palgrave Macmillan.

Chomsky, Noam & Halle, Morris 1968. The Sound Pattern of English. New York: Harper and Row.

Dresher, Elan 2011. The Phoneme. I Marc van Oostendorp m.fl. (red.): The Blackwell Companion to Phonology. Volume I: General Issues and Segmental Phonology. Wiley-Blackwell, 241–266. (På nett her.)

Goldsmith, John 1976. Autosegmental Phonology. Doktoravhandling, MIT. New York: Garland Press, 1979.

Jones, Daniel 1967. The Phoneme. Its Nature and Use. Tredje utgåve. Cambridge: W. Heffer & Sons.

Motte, Mercy 2013. Vowel Hiatus Resolution in Ewe. Masteroppgåve. Trondheim: NTNU, Department of Language and Literature. (På nett her.)

Zec, Draga 2003. Prosodic Weight. I Caroline Féry og Ruben van de Vijver (red.): The Syllable in Optimality Theory. Cambridge University Press, 123–143.

– – –

Tidlegare bloggpostar om fonologi med relativt fagleg vinkla innhald, men hakket meir popularisert enn dagens bloggpost, er mellom anna:

Skrik (20.11.2009) • Å gjere vestlending av statsministeren (15.12.2011) • Makaber onstag (23.4.2012) • Eit optimalt jubileum (1.7.2013) • Å gjere austlending av statsministeren (14.2.2016) • Meir her: språk

Read Full Post »

(Dette er ein ørlite lengre versjon av dagens bloggpost på Språkkalenderen.)

* * *

hustak i Helsinki

Helsinki

Det står i pensumlitteratur og grammatikkbøker her og der, og sjølvsagt også i kursmateriell for framandspråklege som skal lære seg norsk: I norsk landar trykket på den fyrste stavinga i ordet, slik som i hane. Og så finst det nokre andre slags ord, særleg lånord, der trykket kan lande andre stader. Døme på dette kan vere universitet, banan og katakombe, medan sofa og konto fylgjer det norske mønsteret. (Her ser eg bort frå dialektar med bannan-uttale, og eg skal halde meg til usamansette og ubøygde ord.)

Men saka er at dei fleste ord i norsk kan skildrast slik (dette er ei kort og noko forenklande oppsummering av dei meir nyanserte arbeida til Gjert Kristofferen og Curt Rice): Trykket landar til vanleg på den siste eller nest siste stavinga, avhengig av om den siste stavinga sluttar på konsonant eller vokal.

Unntak finst sjølvsagt, men tendensen er likevel så sterk at sjølv om Helsinki vert uttalt med trykk på den fyrste stavinga i finsk, så er det vanleg å leggje trykket på den nest siste stavinga når ordet vert uttalt på norsk (dømet er lånt frå Gjert Kristoffersen). Det same fenomenet finn vi i det russiske lånordet babusjka (bestemor). Sjølv voks eg opp og trudde at H.C. Andersen var frå Odense med trykk på den, og eg var ikkje den einaste. Og kvifor diskuterer folk korleis dei skal uttale oregano (trykk på re eller på ga) om det ikkje fanst ein konflikt mellom lågjevande språk og det norske systemet? Den tida eg var student i Volda, var det forresten mang ein medstudent med bokmålsbakgrunn som ikkje tenkte momentant på at «langope» på skiltet utanfor butikken var eit samansett ord, men trudde det var namnet på ei merkeleg matvare. Giss éin gong kvar dei la trykket.

Det er sjølvsagt ikkje feil at hane har trykket på den fyrste stavinga og universitet på den femte stavinga. Men det vert litt som å seie at bilen ligg éin meter frå venstre vegkant på smale vegar og fire meter frå venstre vegkant på breie vegar, i staden for å seie at vi har høgrekøyring.

Tilnærminga med «trykk på fyrste staving, men lånord er annleis» heng saman med ein eldre analysetradisjon. Dagens meir einskaplege generaliseringar såg dagens lys så seint som rundt år 2000. Framstellinga her i denne bloggposten er sjølvsagt noko forenkla.

Read Full Post »

Makaber onstag

Det kom eit spørsmål på korridoren, ein av studentane mine kjende ein student som dreiv og lærte seg norsk, og eit aktuelt spørsmål var om det finst former i norsk der ein vokal vert lagd til på overflata (epentese). Altså i ein synkron analyse, her og no, ikkje i eit historisk perspektiv.

Makaber

Det spontane svaret mitt var ordet «makaber», som eg umiddelbart ville mistenkje har den underliggjande forma /mɑkɑbr/ (altså at ordet er lagra slik i det mentale ordtilfanget), og så kjem det ein schwa [ə] («slapp e-lyd») på overflata («i uttalen»).

– Er det ikkje spesifisert i leksikon (det mentale ordtilfanget) som makaber, då, med den siste vokalen? spurde ho, slik at eg kunne få lov til å tenkje meg om ein ekstra gong. Her kunne det jo godt vere at etter at denne vokalen vart stappa inn fyrste gongen, så var det gjort éin gong for alle, og at alle etterkomande generasjonar dermed hadde lært seg dette ordet nettopp med heile tre vokalar, ikkje to.

Fenomenet heiter leksikonoptimering, ein viktig mekanisme som også er grunnen til at vi i dag har lagra ordet «haust» (bokmål «høst») i hovudet vårt nettopp slik, og ikkje som «harabusta» eller noko anna forhistorisk som ingen av oss har møtt, og som ville trenge haugevis av uttalereglar for å produsere den moderne uttalen «haust».

– Nja, meinte eg, då må vi finne ein prosess som slettar ein vokal på overflata i fleirtal, makabre. Slikt kan jo gjerne finnast, men akkurat her trur eg det kan vere enklare å rekne med at ein vokal vert lagd til på overflata i eintal for å bryte opp sekvensen /br/, som ikkje fungerer så godt i final posisjon. (Eg gjengjev replikkane på ein noko enklare måte enn fagpraten vår var i røyndomen.)

Vi vart fort samde om dette, og det heilt utan å gå i gang med etterprøvingar og store analysar. Det var i alle fall ein OK hypotese. Og for å presisere igjen: Her såg vi på korleis norsk fungerer her og no, ikkje på etymologi (altså ikkje på det historiske opphavet til ordet).

Grunnen til at /br/ i /mɑkɑbr/ fungerer dårleg, er kort sagt at /r/ har meir lyd enn /b/. Dersom eit språk tillèt konsonantar etter vokalen i ei staving, vil det helst gå frå mykje til mindre lyd (rb), sjølv om somme språk også tillèt det motsette (br). Dette er ein del av det som går under namnet sonoritetssekvenseringsprinsippet. Så dersom ein plutseleg står der med /mɑkɑbr/ i sitt indre ordreservoar, kva gjer ein for å unngå å uttale det som to stavingar der den andre har br etter vokalen? Vi kunne jo ha sletta ein lyd, men her skjer det motsette: Vi splittar opp br ved hjelp av ein vokal. Faktisk ikkje så heilt ulikt måten ewe (språk i Ghana og Togo) gjorde det på då cup vart lånt inn som kɔpu (ewe tillèt ikkje stavingsfinal konsonant, takk til student Theresa for dømet, som i fattigmanns-lydskrift vert uttalt ca. «kåpo»).

Når /mɑkɑbr/ får fleirtalsendinga /ə/, derimot, altså makabre, står ikkje lenger br-sekvensen til slutt etter vokalen i stavinga. Tvert imot står br no i starten på den siste stavinga, [brə]. Dette er i samsvar med det nemnde prinsippet. I starten på ei staving føretrekkjer nemleg språk å ha stendig meir lyd fram mot vokalen. Jamfør at ordet «bre» (som i ein isbre) er OK, medan ein rbe (uttalt som éi staving) ikkje ville fungere. Dette mønsteret passar fint med ma-ka-bre, og vi treng ikkje å justere noko som helst: Vi får makabr pluss endinga, alt i alt makabre.

Og som bonus (nja, eigentleg er det hovudsaka) kan vi då nøye oss med å lagre éi einaste form i den indre ordlista vår, nemleg /mɑkɑbr/, som altså kjem til uttrykk på to ulike måtar alt etter samanheng: éin måte som er identisk med slik elementet er lagra, ein annan måte der ein ekstra vokal har vorte stappa inn i tråd med visse prinsipp.

Noko ligg til grunn for noko anna

Det at noko ligg til grunn for noko anna, er ikkje unikt for makaber. Sjå berre på onsdag, der vi har å gjere med ein dag, men så vert det uttalt onstag. Her ligg ein d til grunn for ein t, og vi får ei veksling mellom ein dag og ein onstag. Og når noko er trygt, uttaler vi det som trykt. Korleis vi veit kva som ligg til grunn for kva (at det ikkje er tag som ligg til grunn for dag), skal eg ikkje ta her, men det har ingenting å gjere med korleis orda ser ut i rettskrivinga.

Twittermelding frå Oslo111sentral: «Da er katten trykt nede ved hjelp av lift fra Infratek. Alle er fornøyde.»

Twittermelding frå brannvesenet. Det vart etterpå presisert at katten var i god behald.

Slike fenomen finst i alle språk, her kjem to døme som slektar på dei norske: Det tyske ordet for ‘dag’ vert uttalt som tak i eintal, i fleirtal kjem det ei bøyingsending, men det er ikkje alt, plutseleg vert det også uttalt ein g i staden for ein k: tage. Og det serbiske ordet for Serbia vert uttalt srbija med b, medan språket «serbisk» vert uttalt srpski med p, fordi det som «eigentleg» skulle ha vore ein b, plutseleg kjem framfor ein s. Omtrent det same opplegget som norsk onstag, altså.

Dette med onstag og trykt og sånt var ikkje noko som studenten og eg snakka om, men eg nemner det her som ei innleiing til den avsporinga som vi faktisk kom litt inn på litt seinare.

Makaber onstag

Avsporinga heiter rettskriving. Rettskriving er som kjent ikkje språk. Rettskriving sorterer under skriftspråk, som berre er ein måte å skrive ned språk på. Eit skriftteikn (ein bokstav) er jo ikkje det same som ein lyd. Så derfor er dette ei avsporing, men det skjer altså noko artig i norsk rettskriving her.

Grunnen til at vi skriv onsdag med d trass i uttalen med t, er at norsk rettskriving legg til grunn konstante element, og så opererer vi i tillegg med det som skriftorienterte sjeler vil kalle uttalereglar. Tysk rettskriving gjer det på same måten: Dei skriv Tag i eintal trass i uttalen tak. Serbisk rettskriving, derimot, varierer skrivemåten etter uttalen, slik at dei skriv Србија (Srbija) om landet, med ein b, men српски (srpski) med p om språket. Så serbisk rettskriving gjer motsett av norsk rettskriving, eller?

Liksom det! Og her er det artige i norsk rettskriving: Vi skriv jo eintalsforma makaber nettopp slik, vi skriv ikkje makabr og hiv på ein «uttaleregel» som stappar inn ein vokal. Så her vekslar vi plutseleg likevel mellom ulike skrivemåtar etter uttalen: makaber i eintal, makabr pluss ei ending i fleirtal. Dette er i prinsippet det same som at det er trykt å snakke høkt kvar onstag. (Sjå her om du er «lifsglad».)

Dei som i si tid definerte prinsippa i norsk rettskriving (og tradisjonane før det), skal vere orsaka. Dei levde før fonologien kom med sine underliggjande former og overflateformer, til og med før fonologi og fonetikk skilde skikkeleg lag eller eingong fanst i dagens forstand. Og igjen: rettskriving er jo ikkje språk, så vi kan alle sove godt om natta.

Read Full Post »

BokomslagAv og til kjem det flate pakkar i posten, med prøveeksemplar av ei og anna bok som forlaga vil at eg skal vurdere å bruke på kursa mine. Slik var det også då tredjeutgåva av A Concise Introduction to Linguistics av Rowe og Levine kom. Kolofonen seier at boka kom ut i 2012, men kalenderen min viste ikkje meir enn mars 2011.

Å lese ei bok frå perm til perm tek tid, så eg har berre skumlese boka, og konsentrert meg om kap. 2 (fonetikk) og 3 (fonologi), før eg byrja å skumlese også her og der elles. Det siste skulle eg ikkje gjort, det heldt på å ta nattesvevnen frå meg.

Derfor vil eg presisere at dette er ein bloggpost frå sofakroken her heime, ikkje ei bokmelding. Om du berre er interessert i nesten-svevnløysa, så kan du hoppe nokre mellomtitlar nedover i teksten.

Den fyrste skumlesinga

Fonetikkapittelet presenterer dei fonetiske skriftteikna i brødteksten, men tabellar og summariske oversikter finst ikkje for anna enn engelske lydar. Studentar bruker tabellar og summariske oversikter som hjelpemiddel, og mangelen på generelle tabellar og oversikter kan ein sjølvsagt kompensere for på førelesing ved å dele ut eit IPA-kart i tillegg.

Verre er det då at boka baserer seg på det nordamerikanske lydskriftsystemet APA i staden for det internasjonale systemet IPA. Dette til og med i det som på omslaget heiter «International Edition» av boka. Det hender seg at det er brukt APA i originalartiklar eg bruker i kurs på masternivå, men eg vil helst unngå slikt i lærebøker på basisnivå.

Transkripsjonane i boka er heller ikkje spesielt framifrå, t.d. engelske ord som lay [le] og lame [lem], utan transkribert diftong.

Fonologikapittelet kretsar rundt fonemet. Og det er klart at fonemet er ein viktig og framleis nyttig del av allmennkunnskapen og faghistoria for dei som studerer lingvistikk, men som primær analysereiskap avgjekk det trass alt ved døden for nokre tiår sidan, og på grunnivå treng eg ei lærebok som i alle fall er innom elementær generativ fonologi med underliggjande form, overflateform, stavingsstrukturar og slike ting.

Litt generativ fonologi er teke med i kapittelet, men dette er stort sett avgrensa til binære distinktive trekk, naturleg klasse og markertheit, og sjølv dette vert omtalt i lys av fonemet.

Det gjer ikkje saka betre at tabellen over dei distinktive trekka til ulike vokalar (s. 76) inneheld trekket [±reduced]. Alle vokalar er oppførte som [-reduced], bortsett frå ə (schwa), som er oppført som [+reduced], men framleis også som [+low], [+back] og meir til.

Dette vert berre forvirrande. Veldig kort sagt: Det er gjengs analyse i dag at ein ə, som redusert vokal, ikkje har fonologiske trekk for artikulasjonsstad, reduksjonen handlar om å fjerne trekk på vegen til overflata. Då vert det rart å ta med [±reduced] som fonologisk trekk, og det til og med på segmentnivå utan å sjå på forholdet mellom underliggjande form og overflateform. Her manglar det som eit minimum ei utførleg drøfting av ein type som sjølvsagt ikkje ville ha passa i ei innføringsbok. Skal det brukast trekk her, så set i det minste alle til minus.

Nokre hakeslepp til

Eg skumma gjennom boka ein fredagskveld. No hadde eg jo sett fort at denne boka ikkje var aktuell som fonologipensum på mine kurs. Og di meir eg las, di meir overtydd vart eg.

For nei, det tyske ordet müssen (å måtte) vert nemleg ikkje uttalt slik det vert påstått på s. 47: [müsɪn] (med APA – med IPA ville det tilsvare [mysɪn]). Dette er i beste fall den uttalen som ein person med engelsk aksent kan produsere. Standardtysk uttale er [mʏsn̩].

Ein skal ikkje jamre seg for mykje over ein transkripsjonsfeil. Men så kom eg til dei fonologiske prosessane s. 79. Her vert assimilasjon nemnt som ein «obligatory phonological process». Assimilasjonar er når lydar vert likare kvarandre. To sider seinare får vi eit innblikk i «optional phonological processes», med dømet something uttalt /səmpm/ (eg ville brukt firkantparentesar, men men), utan at det vert nemnt at dette faktisk er eit døme på assimilasjon.

På s. 54 vert det elles hevda at phonetic, som på engelsk vert uttalt [fə’nɛtɪk], har sekundærtrykk på [fə]. Ja vel?

Kva med andre disiplinar?

Så kanskje kunne boka vere brukande i andre disiplinar enn fonetikk og fonologi? Eg bladde meg kjapt og overflatisk gjennom tilfeldige sider. Det var fleire ting som verka litt rart og ikkje heilt pedagogisk. På s. 366 står det til dømes at ca. 90 % av dei 6909 språka på jorda vert brukte av under hundre personar. Det er sikkert rett, men ei betre formulering ville vere at dette handlar om dei 6909 språka i ein bestemt forskar sin klassifikasjon. Dette er likevel ein bagatell.

På s. 361 (historisk språkvitskap) er det ikkje kasusane i engelsk som har vorte færre sidan gammalengelsk, det er kasusendingane. Så i tabellen opererer dei med både dativ og akkusativ i moderne engelske substantiv.

Chris owns large dogs and catsSidan eg ikkje er syntaktikar, skal eg ikkje uttale meg om kor lurt det er å analysere preteritumsendinga i engelsk som hjelpeverb (s. 108, 137, 144, 145; det er visst noko minimalismegreier). Men eg trur ikkje det er særleg forsvarleg å teikne trestrukturen som i figuren til høgre når ein vil signalisere at både hundane og kattane er store (s. 130).

I omtalen av forholdet mellom språk og verdsoppfatning reproduserer boka denne myten (s. 222):

While English has one word snow, Eskimos have different words for “falling snow,” “snow on the ground,” and “hard-packed snow,” […]

Men som alle veit, så har både engelsk og norsk mange ord for snø. Norsk har t.d. hagl, skare, sludd, slaps, hålke, bre. (Klikk her for ei oversikt over norske snøord.) To sider seinare hentar boka seg inn att ved å vise til at også engelsk har ord som packed powder, slush og sleet. Men kanskje er det ikkje heilt heldig å presentere ein myte i ei innføringsbok utan å presisere at det er ein myte.

Det som nesten tok nattesvevnen

babyspektrogram

Ikkje så veldig typiske skrik likevel.

Så blafrar eg vidare i boka til s. 240–241 og ser plutseleg det som heldt på å ta nattesvevnen frå meg, ikkje av skrekk og forferding, men av undring. For her kjem opplysninga om at babyar skrik i samsvar med tonefallet i morsmålet til foreldra sine, og at dei har lært dette i mors mage. Det er til og med illustrert med spektrogram for eit «typisk» fransk og eit «typisk» tysk skrik, henta rett frå originalartikkelen i eit biologitidsskrift.

Trufaste lesarar veit at eg har lese den artikkelen og blogga om saka her og litt enklare her. Dersom ein faktisk les den artikkelen som illustrasjonane er henta frå, vil ein til dømes raskt oppdage at illustrasjonane av «typiske» franske og tyske skrik i realiteten ikkje er typiske skrik men ekstremvariantar. Dei «eigentleg» typiske skrika vart også handplukka i studien og utgjer berre halvparten av dei skrika som det vart gjort opptak av. Skrika vert samanlikna med vaksenspråka, men vaksenspråka oppfører seg ikkje slik som det vert postulert. Skrik og postulerte vaksenspråk oppfører seg veldig ulikt, men ein reknar likevel med ein ekvivalens mellom skrik-kategoriane («fallande» og «stigande» skrik) og vaksenspråk-kategoriane. Og mangt anna.

Originalartikkelen er altså problematisk på mange måtar (om enn interessant nok i seg sjølv), og eg hadde aldri venta at lingvistar skulle ta med denne saka i ei innføringsbok i lingvistikk. I det minste skulle konsulentane ha luka det bort.

Konklusjon

Men så er det altså ikkje lingvistar som har skrive boka heller. Forfattarane er antropologar med kompetanse i lingvistikk, og halvparten av dei opplista konsulentane er òg antropologar, medrekna alle dei tre som var involverte i tredje utgåve, der babyskrika kom med.

Boka er sjølvsagt ikkje verdlaus. Mesteparten er truleg påliteleg, og mange kapittel handlar om slikt som eg kan trenge å repetere, det er trass alt snart tjue år sidan eg tok eksamen. Men boka skal altså lesast med ei klype salt, og det er litt slitsamt. Det er kanskje illustrerande når framlegga til vidare lesing i fonologikapittelet inneheld fem bøker: Den eine er ei god artikkelsamling som eg bruker på masternivå, men tre av dei fire resterande bøkene er innføringsbøker i fonologi som eg tidlegare har vurdert som til dels for elementære for mine fyrstesemesterstudentar.

Read Full Post »

Teikneserieassimilasjon

Det er ikkje kvar dag me ser eit fonologisk fenomen gjort til hovudpoeng i ein teikneserie, men i gårsdagens «Piray» (Hello Snorre) på Nettavisen (Karine Haaland) finn me eit døme på assimilasjon av laryngale trekk.

Kort sagt: I ordet som til vanleg vert stava livsglad, har s-en gjort v-en ustemd. Og legg merke til korleis du sjølv uttalar eit ord som onsdag. Det er ikkje med [d], er det vel?

Men tilbake til «lifsglad». Eg googla akkurat forma «lifsglad», og fekk 37 treff, mot 55 000 for «livsglad». Men eigentleg er jo skrivemåten «lifsglad» ikkje så mykje verre enn skrivemåten «jakt». Sistnemnde ord er i slekt med verbet «jage», og vart tidlegare stava «jagt» (også på nynorsk) nettopp difor.

Det nynorske verbet hugse vert sjølvsagt uttalt med [ks], men me skriv det med g fordi ordet er i slekt med hug. På bokmål har dei to konsonantane vorte omsnudde (fenomenet heiter metatese), og me har fått husge, men der skriv me altså huske i tråd med uttalen.

(Eigentleg hadde eg tenkt å skrive noko fullstendig anna om den assimilasjonen som er brukt i teikneseriestripa, men det vart så omfattande at eg i staden kopierte det over til eit anna dokument som ikkje har noko bloggpreg over seg. Spør meg heller om det på førelesing.)

Read Full Post »

Eg tenkte eg skulle lage ei enkel, lita fonologioppgåve til studentane mine med utgangspunkt i genusbøying av sahidisk-koptiske adjektiv. Sidan dei ikkje har fått oppgåva enno, skal eg ikkje gå i detalj her, men det har å gjere med det dei skal lære på fonologiførelesinga over helga.

Full av pågangsmot sette eg meg ned her i sofaen seint onsdag ettermiddag og byrja å ordne ein liten tabell med adjektiv. Det var berre det at for å lage oppgåva måtte eg fyrst verte samd med meg sjølv om det materialet som studentane skal analysere. Ein viss idé om trykkforhold med tilhøyrande reduksjons- og lisensieringsfenomen er greitt å ha på plass før ein lagar seg ein hypotese om kva slags fonetisk transkripsjon ein skal bruke på dei døma som skal analyserast. Sjølv om oppgåva korkje handlar om trykkplassering eller om vokalkvalitetar. Då er det mildt sagt ei ulempe at språket døydde ut mange hundre år før det vart laga lydopptakarar.

Lambdin presenterer ein vanleg og plausibel hypotese om trykkplasseringa, som m.a. byggjer på observerte mønster i distribusjonen av midtre vokalar som [o] (eller [ɔ], det er ikkje så viktig her). Men for akkurat desse adjektiva gjeld det visse andre forhold, sier Lambdin, til dels noko diffust, til dels heilt sjølvinnlysande. Andre forfattarar si tilsynelatande (kanskje relle?) samanblanding av diakron fonologi og fonemikk er ei eiga utfordring, ikkje berre fordi eg er nybyrjar med koptisk (det er ei stor nok utfordring i seg sjølv), men òg fordi data på mange måtar må nytolkast kritisk når dei skal overførast til ei generativ tilnærming.

Etter seks timars drøfting med meg sjølv fann eg andre gjeremål. Ein skal jo gjerne vere litt ektemann òg. Men utpå ettermiddagen neste dag hadde eg teke alle dei viktigaste atterhalda, og plukka ut tre relativt ukontroversielle ordformer i hankjønn med tilhøyrande hokjønnsvariantar, pluss to snadder-ordpar.

Og skal studentane få litt å bryne seg på. Dei er ein glup gjeng.

Read Full Post »

MathType for fonologar?

(Denne bloggposten inneheld ein del spesialteikn som det ikkje er sikkert at du klarer å sjå. Meir spesifikt dreier det seg om diverse lydskrift-teikn og nokre matematiske teikn. Har du ein rimeleg greitt oppdatert Mac, burde det gå bra.)

 

Ettersom eg lenge har sakna noko å redigere formlar i (treng slikt til visse formelle ting i klassisk generativ fonologi), tenkte eg at eg skulle laste ned MathType (versjon 6.0 for Mac) og sjå på det. Denne versjonen har trass alt Unicode-basert teikndatabase, las eg. Unicode, ja ærleg talt. Men Unicode-«basert»? Hm.

Eg lasta ned programmet og prøvde det. Det fyrste eg merka, var at eg ikkje fekk lov til å lagre ei fil der eg ville. Var det fordi det var demoversjon? Nei, demoversjonen skal jo fungere fullt ut i 30 dagar, stod det.

Litt eksperimentering måtte til. Eg greidde å lagre fila ein annan plass på harddisken, kunne deretter flytte fila dit eg ville, men nei, no fekk eg ikkje til å opne fila. Mistanken vart fort stadfest: Eg hadde plassert fila i ei mappe som låg inni ei anna mappe som heitte «førelesingar». Og i det mappenamnet er det ein ø. Det var ø-en som gjorde det. I 2009, oi…

Eg kunne heller ikkje lage formlar med lydskrift i Unicode. Eg kunne altså ikkje lage ein lettvint-regel av typen v → f / _θ. (Ein treng sjølvsagt ikkje formelredigering for å lage ein så enkel regel, men det finst tilfelle der det er fint å kunne stable på plass litt større ting som også inneheld lydskriftteikn.)

Teiknet θ dukka rett nok opp i kursiv under inntasting når programmet var i mattemodus, men det vart ein q når eg markerte det og gjekk over til tekstmodus (q var den plassen der ein fann θ i Symbol-fonten i tida før Unicode). Prøvde eg å stappe inn andre IPA-teikn (lydskriftteikn) via tastaturet, t.d. ɣ, ʰ og ʃ, fekk eg uansett berre vanlege bokstavar i staden. Og om eg prøvde å lime inn frå eit anna program eller å bruke den teikntabellen som ligg i systemet, fekk eg svarte firkantar (som vart til bokstaven n i tekstmodus). På biletet ser me, berre for dømet si skuld (eg ville uansett ikkje ha brukt formelredigering til ein så enkel regel), korleis ein regel har vorte limt inn frå TextEdit, fyrst i mattemodus, og på andre line endra til tekstmodus.

MathType

Programmet har sin eigen «insert symbol»-meny, der eg kan velje font og leite meg fram til det teiknet eg treng. Eg opna denne, og valde Doulos SIL, som er den IPA-fonten eg bruker oftast. Då påstod MathType like godt at Doulos SIL ikkje inneheld eit einaste IPA-teikn.

Eg avslutta MathType, berre for å oppdage at teiknet → (altså høgrepil) hadde vorte endra til ∴ i alle Pages-dokumenta mine (om du ikkje kan sjå dette teiknet i din nettlesar, kan du sjå det på biletet, rett under n-en i «Evaluation»). Kva hadde hendt? Jau, MathType hadde lagt inn nye fontar, m.a. ein 1.0-versjon av Symbol (datert 2004) som påstod å ha → på rett Unicode-adresse, men som openbert ikkje fungerte så bra likevel.

MathType 6.0 vert marknadsført som «the Professional Version of Equation Editor», og kostar 97 amerikanske dollar (57 ditto med utdanningsrabatt).

Read Full Post »

Older Posts »