Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Posts Tagged ‘lydskrift’

Kjell

I 2005 vart bokstaven Kjell lansert i fjernsynsprogrammet Typisk norsk. Lydverdien til denne bokstaven er [ç], som i austlandsk uttale av starten på namnet Kjell. Tanken var at denne bokstaven skulle motverke det pågåande samanfallet med sj-lyden [ʃ], eit samanfall som resulterer i «sjino» og «sjole». Sjølvsagt var heile opplegget berre ein humoristisk vrid som fekk folk til å snakke endå meir om språk enn dei allereie gjorde.

Då eg var ung, visste eg ikkje at austlendingane (og ein del andre) hadde lyden [ç] i slike ord som «kino» og «kjole». For meg som sunnmøring fanst det sjølvsagt også ein kj-lyd, men dette var affrikaten [c͡ç] (for dei uinnvigde: omtrent som ch-lyden i engelsk church). Så for oss der heime høyrdest austlandsk kj-lyd uansett ut som ein slags sj-lyd, noko vi visste å le av: «Ha ha, austlendingane klarer ikkje å seie bikkje, dei seier bissje, ha ha.» Ja, så feil kan ein ta.

Vel, nok om det. Wikipedia (lenkje over) fortel at det var designbyrået SDG som utforma bokstaven Kjell for NRK, og det same kunne vi lese i massemedia. No finn eg ikkje så mykje av det på nett, men webavisen.no har ein notis frå Kampanje datert 3. mars 2005:

Designbyrået SDG fikk i oppdrag av NRK og programmet Typisk Norsk å designe en ny bokstav. Den splitter nye bokstaven til SDG fikk navnet «Kjell» og uttales «skj-» eller «sch-».

Kanskje litt misforstått, dette med uttalen, men saka er den same: SDG fekk oppdraget, æra og for alt eg veit også pengane.

Johan Storm

Eg kom til å tenkje på denne bokstaven igjen då eg nyss såg han på hettegenseren og bloggen til ein kompis som heiter nettopp Kjell. Og grunnen til at eg ikkje har tenkt så mykje på dette skriftteiknet dei siste ca. tjue åra, er at då lærte eg meg IPA-lydskrift, og sidan har eg halde meg til denne.

Men før eg lærte meg dagens standardlydskrift, vandra eg litt omkring i lydskrifta til Johan Storm (1836–1920). Denne lydskrifta går gjerne under namnet Norvegia, etter tidsskriftet som publiserte lydskriftsystemet i 1884. Norvegia har vore i bruk heilt opp til våre dagar, og det finst framleis folk som veit å lese det.

Det er faktisk ein leivning etter Norvegia-tradisjonen når Bokmålsordboka og Nynorskordboka den dag i dag markerer trykk etter trykkstavinga, og med teiknet ´ (akuttaksent) for tonelag 1 og ` (gravaksent) for tonelag 2, t.d. i oppslagsordet karrie`re. IPA har eigentleg ikkje tonelagsmarkering, men det finst tradisjonar for å bruke dei heva tala ¹ og ² framfor trykkstavinga.

Norvegia-frikativ

Eg veit ikkje om andre har kommentert det (og i skrivande stund er det ikkje nemnt i den Wikipedia-artikkelen, men det kan vel endre seg), men eg trur det må vere velkjent i alle fall i nordistikkmiljøet at bokstaven Kjell er mistenkjeleg lik ein Norvegia-bokstav som hadde nettopp den lydverdien som bokstaven Kjell skal ha, nemleg ein ustemd palatal frikativ, den lyden som vert skriven som [ç] i IPA. Det finst likevel to skilnader: Norvegia var kursivskrift, medan SDG-versjonen er utforma som rettstilt skrift. Og i Norvegia hadde ikkje dette skriftteiknet namnet «Kjell». Til høgre ser vi bokstaven i Norvegia-fonten som Nils Lia og Joleik Øverby laga i 1992.

I boka Norske målføretekster av Olav Beito (1977) finn vi mange døme på dette skriftteiknet, her frå s. 57 og Eidsvoll. Legg særleg merke til at Norvegia markerte lange vokalar med ein vassrett strek over.

Eidsvoll. – IPA: /so n̩ ²brʉktə o ²çøːrə him/

Norvegia-affrikat

Som sunnmøring brukte eg sjølvsagt aldri dette skriftteiknet for ustemd palatal frikativ. Eg visste ikkje eingong om det i mine yngste år, som eg var inne på over. Derimot hadde eg god nytte av Norvegia-teiknet for ustemd palatal affrikat. Og den sunnmørske [c͡ç] såg ut som ein Kjell med eit vassrett strek gjennom halsen, noko som høyrest makabert ut, men eg treivst godt med det.

Eg har funne dei gamle notatbøkene mine som eg hadde i skjortelomma medan eg gjekk på vidaregåande (ja, eg var endå særare då enn eg er no), men handskrifta mi var allereie då uleseleg for andre enn meg sjølv, så her kjem i staden eit vakkert døme frå Beito-boka s. 330, Blindheim på Sunnmøre:

IPA: /¹moː c͡çə dʉ ²næmnə/

Men dette vart ei avsporing, berre så eg kunne få nemne sunnmørsk endå ein gong. Det eg eigentleg skulle seie her, var altså: Bokstaven Kjell er eldre enn som så.

Read Full Post »

Lydskrift på Mac

Å skrive lydskrift er ikkje nokon stor kunst. Denne bloggposten handlar primært om lydskrift på Mac, men noko av det (den andre måten under) kan også vere aktuelt for andre operativsystem. Har du Windows, så sjå i tillegg gjerne IPA-Unicode-sida til John Wells.

Fyrst av alt: Ein skriv ikkje lydskrift ved berre å endre font og taste i veg. Slik tilnærming er steinalderteknologi, og vil garantert føre til problem. Men ein treng jo likevel ein font som inneheld lydskriftteikna. Bruk Unicode-fontar, til dømes Doulos SIL eller Charis SIL, som kan lastast ned gratis frå SIL. (Merk: Den nettsida har også ein del andre fontar, og nokre av dei er frå steinalderen. Sjå opp for ord som «symbol-encoded», «obsolete» og «discouraged». Hald deg til Unicode-fontar!)

Som regel må ein endre font, same kva slags metode ein bruker for å stappe inn lydskriftteikn. Unntaket er dersom ein allereie skriv med ein font som inneheld alle dei IPA-teikna ein er interessert i. Til dømes er det mange fontar som inneheld ə og ŋ, m.a. Times, Times New Roman og Monaco (i alle fall dei relativt nye versjonane).

I alle fall, dersom ein har fontar med dei aktuelle IPA-teikna i, så kan ein skrive inn desse teikna på tre måtar.

Den eine måten er å navigere i tabellane i «Tegnvisning» [oppdatering 23.8.2015: frå OS X 10.10.3 heiter det visst «Emoji og symboler»]. Dette er tilgjengeleg i tastaturmenyen i menylina. Gå til Systemvalg > Språk og tekst > Inndatakilder (Mac OS X 10.5 og eldre er det Systevalg > Internasjonalt). Men dette er tungvint ettersom lydskriftteikna er spreidde omkring både her og der, ikkje berre i IPA-blokka. Den nemnde ŋ ligg t.d. i blokka «Latinsk, utvida A». Dersom ein ikkje er heilt stø i sin IPA, risikerer ein også å stappe inn feil teikn, fordi ein finn eit teikn som liknar på det ein ser etter, men som ikkje er det ein eigentleg vil ha.

I Word skal det visst også gå an å setje inn teikn frå ein meny der, men dette har eg aldri fått til, og eg har ikkje prøvt å finne ut av det heller, sidan eg til vanleg bruker Pages. [Oppdatering 23.8.2015: Etter at Apple øydela Pages, har eg gått over til Nisus Writer Pro.]

Ein annan måte å stappe inn lydskriftteikn på er å gå til IPA-tabellane til Weston Ruter, klikke, kopiere og lime inn. Dette er meir brukarvenleg, ettersom ein slepp å navigere så mykje. Dette fungerer på tvers av operativsystem, ein treng berre ein nettlesar. Klikk på det symbolet du treng, så dukkar det opp i eit felt nedst på sida som det er lett å kopiere frå.

Oppdatering 23.8.2015, metode 2b: Som ei blanding av den fyrste og den andre måten (ein treng ikkje å vere på nett), så finst det også ein teiknpalett som heiter IPA Palette, og som har IPA-teikna i det same oppsettet som vi er vane med på IPA-tabellane. Dette er ein reindyrka IPA-slektning av det som i dag heiter «Emoji og symboler». IPA Palette må ein sjølv installere etter nedlasting, paletten vert tilgjengeleg i tastaturmenyen saman med teiknvisinga og tastaturoversikta (han ville altså ha dukka opp som «Vis IPA Palette» i biletet over dersom han hadde vore installert på det tidspunktet), men er mykje lettare å finne fram i til vårt føremål enn metode 1 over. Dei siste åra har eg ofte tilrådd metoden for andre Mac-brukarar, og bruker av og til metoden sjølv òg, men sidan eg skriv lydskrift så mykje som eg gjer, held eg meg stort sett til den neste metoden. (Slutt på oppdatering.)

Den tredje måten (for oss som skriv IPA heile tida) er å omdefinere tastaturet sitt til å plukke fram teikn frå andre kodepunkt i Unicode enn tastaturet til vanleg opererer med. Altså endre tastaturoppsett. Det finst fleire tastaturoppsett for IPA, og eg har òg laga eit. Det som kjem frå mi hand, er omsider ferdig i versjon 2.0. Last det ned, installer (instruksar står i «read me»-fila), logg ut og inn, aktiver det slik at det dukkar opp i tastaturmenyen, og vel det når det trengst.

[Oppdatering 4.7.2011: Dersom du ikkje får kontakt med tenaren, så prøv alternativ lenkje her. Eller ta direkte kontakt.]

IPA-tastaturoppsett. Tastane som er markerte med raudt, er daudtastar.¹

Tastaturoppsettet når ⇧-tasten er trykt ned.
Ein kan også trykkje ned ⌥ og ⌥⇧ for å få endå fleire teikn.

Dette tyder at for å skrive teiknet ŋ (velar nasal) trykkjer ein ⇧N, og ein slepp å leite i teikntabellane og kanskje blande saman med ƞ, som ikkje finst i IPA. I dette tastaturoppsettet trykkjer ein elles ⌥N for å få ɳ (retrofleks nasal) og ⌥⇧N for å få ɲ (palatal nasal).

Og så ei lita åtvaring til slutt: Over nemnde eg dette med å vere stø i sin IPA, og den åtvaringa gjeld både for innsetjingsmenyar i Word og for tastaturoppsett, men sjølvsagt mest for innsetjingsmenyar der ein må navigere for å finne noko som ein håper er rett teikn (ŋ og ƞ er nemnde, eg kunne også nemnt IPA-vokalar som ɵ og ɤ og IPA-konsonantar som θ og ɣ). Min kollega Aleksander plar rå exfac-studentane til å skrive lydskrift for hand i obligatoriske oppgåver. Dette rådet byggjer både på den nemnde faren for feil og på den tida slik navigering kan ta. Det kan dessutan verte kluss med utskrifta dersom den maskina som ein skriv ut med, ikkje har dei fontane som ein har brukt i dokumentet (men om ein lagrar som pdf, går det likevel bra, altså).

_____
¹ Daudtast: tast som ikkje gjev eit ferdig skriftteikn, men som typisk gjev ein del av skriftteiknet, som ein så fullfører med neste tastetrykk. Til dømes tøddel ¨, som etterfylgd av o gjev det ferdige skriftteiknet ö.

Read Full Post »

Når folk vil sende meg noko som dei meiner er så viktig at eg må lese det akkurat slik som dei skreiv det, så sender dei meg Word-filer. Ein gong var eg sensor på ein eksamen der studentane skulle levere elektronisk, og rundt halvparten leverte Word-filer, som vart vidareformidla til meg og dei andre sensorane. Det såg slik ut:

Word-tekst der alle fonetiske teikn ser ut som firkantar.

Nettopp, ja. Lydskrifta forsvann i alle oppgåvesvara. I tillegg forskuva figurane seg i mange av dei, og margane vart sære. Eg hadde Word, eg hadde korrekt font, eg hadde til og med den same versjonen av fonten. Men eg sat altså ikkje på dei datamaskinene som studentane hadde brukt. Det gjorde heller ikkje dei andre sensorane. Ingen av dei sensorane som eg snakka med, var i stand til å lese oppgåvesvara.

Datautstyret var i orden, men slikt er lite verdt når Word er vide kjent for å ha eit problematisk forhold til seg sjølv. Tilfeldigvis er eg ein sta fyr, så eg tok Word-filene som ei teknisk utfordring, og klarte etter ein viss innsats å lese det som stod skrive i dei.

For nokre av Word-dokumenta fungerte det å erstatte fonten med seg sjølv, men under eit anna fontnamn (sjå under).

For andre Word-dokument fungerte ikkje dette, men då fungerte det ofte å opne dei i Pages, bortsett frå at då vart lineavstandane endra. Ja, lineavstandane endra seg. Lineavstandane er nemleg definerte på ein heilt eigen måte i Word.

Atter andre dokument ville ikkje la seg opne i Word, anna enn i ein antikvarisk versjon som eg tilfeldigvis framleis hadde på maskina mi. Alt i alt var eg innom Pages, TextEdit, FontRevealer og to Word-versjonar for å få unna bunken. Nokre av dokumenta nekta også å la seg skrive ut, anna enn éi og éi side.

Og apropos utskrift: Grunnen til at margane vart sære i ein del av dokumenta, var truleg at eg hadde ein annan skrivar tilkopla på mi maskin enn studentane hadde hatt på sine maskiner då dei skreiv oppgåvesvara sine. (Lenkje 1, lenkje 2.) Word omformaterer nemleg dokumenta avhengig av kva for ein skrivar som er tilkopla.

Tilbake til dette med fontar: Den fonten som studentane hadde fått instruksar om å bruke, var ein åttebitsfont, der adressa til vanlege bokstavar var utstyrte med fonetiske skriftteikn på ikkje-standardiserte måtar, t.d. slik at stor N skulle sjå ut som ŋ og likskapsteiknet (=) skulle sjå ut som ɳ. Ettersom eg hadde nøyaktig same versjon av den fonten, kunne det ha vore overkomeleg, dersom Word berre hadde kjent att namnet på fonten. Operativsystemet oppgav nøyaktig same fontnamn som dokumentet etterspurde, men Word har tydelegvis sin eigen måte å tolke fontnamn på. Difor måtte eg erstatte fonten (SILDoulosIPA) med seg sjølv men under eit anna fontnamn (SILDoulosIPA Regular). At minst éin av studentane hadde gått ut på nettet og funne seg sin eigen font med andre og like ikkje-standardiserte plasseringar av skriftteikna, gjorde ikkje sensoroppdraget noko enklare:

Word-tekst der fonetiske teikn ser ut som mykje rart.

Eg tilrår sjølvsagt Unicode-fontar (t.d. den nyare Doulos SIL), der ein ɳ alltid er ein ɳ og i alle fall ikkje risikerer å sjå ut som = eller ♥. Men sjølv med Unicode-fontar kan det gå gale i Word, her er eit døme frå eit anna høve:

Word-tekst der mange fonetiske teikn ser ut som firkantar.

Lukka med Unicode-fontar er at om teikna då ikkje er synlege i Word (i den grad Word vil opne Word-fila), eller om mottakaren kanskje manglar fonten, så er det likevel lett å rekonstruere skriftteikna, og det kan ein gjere på opptil fleire måtar. Til dømes ved å erstatte med ein annan Unicode-font, ved å sjå etter kva for ei adresse i Unicode-tabellen det problematiske teiknet har, eller ved å opne Word-fila i Pages eller TextEdit.

Dette kompenserer sjølvsagt likevel ikkje for forskuva figurar, sære margar, endra lineavstandar og slike ting.

Ei anna utfordring når ein får tilsendt eit Word-dokument, er at den som skreiv dokumentet, nesten garantert også har brukt fontar som eg ikkje har installert på maskina mi (t.d. Calibri og Cambria, ikkje sant?), slik at når eg opnar fila på mi maskin, så ser dokumentet annleis og sikkert mykje styggare ut enn sendaren hadde tenkt seg. Det er sanneleg urettvist mot ein student som har lagt ned mykje arbeid i at det ikkje berre skal vere bra innhald, men at det også skal sjå pent ut.

Somme tider vert eg sjølv beden om å sende saker og ting i Word-format til folk, som når eg skal levere noko som skal redigerast inn i noko større. Den eine gongen fekk eg tilbakemelding om at kursivane i dokumentet mitt forsvann då mottakaren opna Word-fila mi i sin Word. Dei måtte rekonstruerast manuelt.

Eksamensoppgåver som inneheld lydskrift, kan vere nervepirrande å sende til oppgåvesett-redaktørar som bruker Word: Sist det skjedde, var det berre med naud og neppe at ikkje studentane fekk utdelt eksamensoppgåver med firkantar der det skulle stått lydskriftteikn.

No vert eg mimrete her. Eg hugsar ein student som skulle levere heimeeksamen i fonologi, og som kom glad og nøgd heimanfrå med Word-fila si i god tid før innleveringsfristen. Ho la fila inn på datamaskina på universitetet, skreiv ut – og byrja å sveitte. Med god grunn. Det enda med at ho måtte få utsett fristen med fleire timar.

Det finst ikkje nokon garanti for at ei Word-fil ser ut på same måten på to datamaskiner, sjølv ikkje om begge maskinene har den same versjonen av Word installert. Tvert imot er det veldig sannsynleg at dokumentet ser ulikt ut på dei to maskinene, også om fonten er den same. Det seier seg sjølv då at Word-filer er ueigna dersom ein vil at mottakaren skal sjå det same som sendaren.

Medisinen er anten papir eller pdf. Med pdf ser dokumentet ut akkurat slik som det skal sjå ut. Med tanke på alt det rare som ramlar ned i innboksen min, er det for studentar likevel tryggast å levere øvingsoppgåvene på papir.

Eg opna altså med å fortelje at når folk vil sende meg noko som dei meiner er så viktig at eg må lese det akkurat slik som dei skreiv det, så sender dei meg Word-filer. Difor vil eg til slutt nemne sånn i forbifarten at det er ikkje alle Word-brukarar som har ein Word-versjon som taklar – (kunstpause, trommekvervel) – docx-filer. Mine Word-versjonar taklar det ikkje (pr. desember 2009).

Så når folk sender meg Word-filer for at eg skal kunne lese dokumentet deira akkurat slik som dei skreiv det, giss éin gong kva slags format mange gode menneske vel på fila som dei sender?

(OK, Pages og TextEdit får til å opne docx, men det er ikkje poenget. Poenget er at… hmmm… Les denne bloggposten på nytt.)

Read Full Post »