Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Posts Tagged ‘tastaturoppsett’

Utvida norsk 2.3

Endeleg, og etter ein liten periode med privat utprøving, er versjon 2.3 av tastaturoppsettet Utvida norsk på plass, og ligg klart til nedlasting. Tastaturoppsettet fungerer på Mac, og gjev tilgang til dei vanlege teikna frå det ordinære norske tastaturoppsettet, men har i tillegg mange andre teikn, slik at det vert lettare å skrive ulike språk direkte på tastaturet. Vil ein skrive teikn som ð þ ǫ đ ŧ č ĉ ā ŭ ǿ ǘ ł ʒ ņ ń ż ½ ¼ → ⌘ ⌥ ⇧, så er det berre å taste i veg. Det er ikkje alle latinske skriftteikn som er dekte, men nokså mange av dei.

Siste versjon av oppsettet kan lastast ned her: Klikk her.

Fyrste versjonen av oppsettet laga eg i 2003, ni månader før Apple kom med sitt «Norsk utvidet». I Utvida norsk 2.3 er det 1125 ulike teikn og andre utputtar.

Denne versjonen av tastaturoppsettet har m.a. nokre mindre justeringar i plasseringa av visse teikn. Til dømes har stor ß (ser ut som ẞ, dersom du har ein font som støttar teiknet) vorte offisielt tillaten i tysk, og ligg lettare tilgjengeleg på tastane no enn i førre versjon av oppsettet.

Mellom dei 58 nye teikna i tastaturoppsettet finst m.a. nokre nye bokstavar, fleire pilsymbol, og ein kan taste komponentane i store parentesar, både runde parentesar, firkantparentesar og krullparentesar, og tilsvarande for sum-teiknet og integralteiknet. Til dømes for venstre rund parentes og for sum-teiknet: ⎛ ⎜ ⎝ ⎲ ⎳

Nokre av dei nye teikna som ikkje er bokstavar, men som eg sjølv bruker i mi eiga tasting til tider, er avhakingsteikn ✓, tommel opp 👍, peikefinger ☞ (desse to er mellom pilsymbola) og dei to teikna word joiner og zero-with non-joiner. Begge desse to siste teikna er usynlege, og sikkert uinteressante for dei fleste som sit attmed eit tastatur, men eg skal seie litt om dei fordi eg sjølv bruker dei av og til:

Teiknet word joiner held saman tekst på venstre og høgre side av seg. Personleg bruker eg dette teiknet for å hindre linebryting etter skråstrek eller bindestrek eller anna som har den eigenskapen. Dette er særleg aktuelt for meg dersom eg skriv lydskrift mellom skråstrek, t.d. /mɑːt/. Det innebygde tekstsystemet på Mac vil nemleg ved linebryting la det fyrste skråstreket stå att på den eine lina medan resten av transkripsjonen kjem på neste line. Macen veit jo ikkje at skråstreket i det tilfellet vert brukt i fagformalisme. For å hindre slik linebryting er det berre å stappe inn word joiner imellom. Det same kan vere aktuelt etter bindestrek t.d. når ein skriv ei frittståande bøyingsending som -er.

Det andre av desse to usynlege teikna, zero-width non-joiner har som effekt å halde to teikn frå kvarandre, t.d. om ein vil unngå ligaturar. Plassert mellom eit mellomrom og eit teikn som t.d. skråtrek vil det også sikre at når word joiner held skråstreket saman med teksten etter, så vil ikkje dette trekkje med seg føregåande ord til neste line.

Dette var berre litt i full fart om nokre nye saker i versjon 2.3. Eg blogga om versjon 2.1 av tastaturoppsettet for rundt ni år sidan, og fortalde meir den gongen om kva dette handlar om: Skriv mange språk.

Siste versjon av oppsettet kan lastast ned her: Klikk her.

Eg har planar om å oppdatere andre tastaturoppsett òg, særleg IPA-oppsettet (lydskrift), men eg torer ikkje å gje nokon tidsprognose akkurat no, for det er så mykje anna å hengje fingrane i. Eg håper eg får tid snart.

Read Full Post »

Unicode for amatørar

I ein tidlegare bloggpost tok eg føre meg det å skrive IPA-teikn (lydskrift) på ein Mac. Under betatestinga av tastaturoppsettet som er nemnt der, var det ein brukar som hadde sett seg ned med Word, hadde valt ein IPA-font, og byrja å skrive, men då kom det berre vanlege norske bokstavar. Vedkomande hadde gløymt å endre til IPA-tastaturoppsett.

Det eg skriv om Unicode her, er meint for eit publikum som ikkje har den aller største teknologiske kompetansen (og det er også skrive av ein som ikkje akkurat er ekspert), men sjølv om det til tider er veldig forenkla og amatørmessig, kan somme kanskje ha nytte av det likevel.

Hylleplassar

Det finst mange skriftteikn i verda, og det er ikkje plass til alle på dette vesle tastaturet.

Fyrst nokre ord om tastaturet. På tastane er det bokstavteikn, talteikn osb. Men tastaturet veit sjølvsagt ikkje kva slags bokstavar som er avbilda på dei ulike tastane. Ein kan samanlikne det med at vi leiter fram ein tusj og endrar G-tasten til Q og U-tasten til Ü. Sjølvsagt vil ikkje datamaskina oppdage dette.

I staden opererer tastaturet med tastenummerering, slik at det som menneska kjenner att som G-tasten, er tast nr. 5, medan U-tasten er tast nr. 32, P-tasten er tast nr. 35 osb. Og for å gjere det enkelt for oss menneska har fabrikantane skrive bokstavteikna på tastane, slik at også vi får eit hint om kva vi steller i stand når vi trykkjer på dei ulike tastane.

Når vi trykkjer på det som vi kjenner som P-tasten fordi vi vil skrive ein liten p, seier tastaturet til maskina: «Hei, eg har ei oppgåve til deg. Nokon har nettopp trykt på min tast nr. 35, kva vil du gjere med den saka?»

Maskina seier: «Tast nr. 35? La meg sjå etter i registeret mitt. Jau, tast nr. 35, og utan caps lock eller andre tastar, berre tast nr. 35? Vent litt, eg skal slå opp i registeret mitt over tastar og bokstavar her. Ja, her står det, ja: Eg skal hente fram bokstaven på hylleplass nr. 112.» (Det tekniske ordet for hylleplass er «kodepunkt».)

Så går maskina bort til bokstavlageret og seier: «No kjem eg og hentar deg, du vesle bokstav på hylleplass nr. 112.» Alt etter kva for ein font som vert bruk, vil denne bokstaven, ein liten p, sjå ut på ulike måtar. Er fonten Times, ser bokstaven ut på ein litt annan måte (p) enn om fonten er Verdana (p) eller Courier (p). Og på andre hylleplassar finn vi andre bokstavar, til dømes ein stor A på hylleplass nr. 65 og ein liten æ på hylleplass nr. 230

Frå få til mange hylleplassar

Før i tida var det slik at kva som helst kunne finnast på hylleplass nr. 112. Det var som regel ein liten p, men nokre fontar hadde andre bokstavar eller teikn der. Eller sagt på ein annan måte: Ein liten p såg ikkje berre ut som ein liten p, han kunne òg sjå ut som ein liten gresk π (pi) og mangt anna, avhengig av font. Det vart gjort på denne måten fordi det berre fanst 256 hylleplassar. Så dersom det altså var ein gresk π ein var på jakt etter, så skifta ein berre font og gjekk til hylleplass nr. 112 då òg, for å få ein p som «såg gresk ut». Gresk π var altså altså heilt på line med å skifte font for å få ein vanleg norsk p til å sjå ut på ulike måtar: p p p π π π.

Det var denne gamle vanen som fekk databrukaren i fyrste avsnitt til å gå seg på veggen.

For i dag er det altså annleis. I dag er det ikkje 256 hylleplassar men over ein million i eit hylleplass-system som heiter Unicode (nærare bestemt 1 114 112 hylleplassar, flesteparten er pr. i dag framleis ledige). Nokre av hylleplassane er reserverte for spesielle saker og ting, men det er likevel mange nok plassar til at kvart einaste skriftteikn i heile verda kan ha sin eigen hylleplass. Til og med mange andre teikn får plass, slik som åttandedelsnote ♪ (hylleplass 9834), smilefjes ☺ (9786) og peikefinger ☞ (9758). Liten p er på hylleplass nr. 112 som før, men gresk liten pi π har fått sin eigen heim på hylleplass nr. 960. Ein liten latinsk p eller ein liten gresk π vil framleis sjå ulike ut i ulike fontar, men no er dei i alle fall eintydig ein p eller π.

Dramatisering: Jenta har her rolla som datamaskin. Det finst over ein million hylleplassar med ulike bokstavar og teikn, men datamaskina har nettopp gått til hylleplass nr. 960 for å hente det teiknet som held til der. Dette viste seg å vere den greske bokstaven π (pi). Saman med sjølve opplysninga om at det er ein π som held til på denne hylleplassen, ligg det også opplysningar om korleis teiknet oppfører seg, t.d. at det høyrer til eit skriftsystem som går frå venstre mot høgre (som også i norsk) og ikkje motsett (som i kinesisk). Så no når maskina har funne ut dette, kan ho gå vidare til skjermen og skrive π, slik at vi kan lese bokstaven der. Akkurat korleis bokstaven vert sjåande ut, er avhengig av kva for ein font som vert brukt, men det er i alle fall eintydig ein π og ikkje t.d. ein norsk Æ eller ein russisk И. (Foto: Joe Crawford.)

Slike teikn som er spesielle for lydskriftsystemet IPA, har òg sine heilt eigne hylleplassar.

Dette medfører òg at dersom vi skriv eit stort dokument på norsk, men med lydskrift og nokre greske eller japanske skriftteikn innimellom, så er det ikkje katastrofe dersom vi markerer all teksten og endrar font. Gresk π er framleis ein gresk π. (Ingen einskildfont inneheld forresten alle hylleplassane pr. i dag, men mange fontar inneheld nokså mykje likevel.)

Tastaturoppsett

Men sjølv om det no finst over ein million hylleplassar å velje mellom (derav hundre tusen til eit par hundre tusen hylleplassar med innhald i, alt etter korleis ein tel), så har tastaturet (i alle fall eit MacBook-tastatur) berre 48 tastar med plass til bokstavar, tal og andre teikn, i tillegg til nokre spesialtastar. Desse 48 tastane har i praksis plass til fleire teikn enn som så, t.d. er dollarteiknet $ på same tast som talet 4, og vi kan bruke daudtastar for å stappe inn nokre ekstra bokstavar (til dømes skrive áćéíńóś ved hjelp av akuttaksent + bokstavtast, alle desse ekstrabokstavane har sine eigne hyllepalssar). Men sjølv dette finst det anten grenser for, eller det vert etter kvart upraktisk dersom ein vil skrive til dømes tjue tusen ulike teikn via tastaturet.

Tastaturmenyen i menylina med nokre utvalde tastaturoppsett.

Her er det vi kan ha nytte av å skifte tastaturoppsett. Eit tastaturoppsett er registeret som datamaskina slår opp i når ho skal bestemme seg for kva for ein hylleplass ho skal gå til når vi trykkjer på den eller den tasten. (Sjå også denne bloggposten.) Som standard på ein norsk Mac er det slik at eit trykk på tast nr. 35 dirigerer oss mot hylleplass nr. 112 og ein liten p. Men så kan ein skifte til gresk tastaturoppsett, og når vi då trykkjer på tast nr. 35, så er det fordi vi vil ha bokstaven på hylleplass nr. 960, som er π.

Sameleis, tast nr. 39 gjev til vanleg hylleplass nr. 230, ein liten æ. Men med svensk tastaturoppsett vil denne tasten vere kopla til hylleplass nr. 228 (ä), eit amerikansk tastaturoppsett vil leite fram hylleplass nr. 39 (apostrof), eit kviterussisk oppsett vil gå til hylleplass 1101 (э), og eit devanagari-oppsett finn fram til hylleplass nr. 2335 (ट).

Sjølve tasten er den same, men tastetrykket sender datamaskina til vidt ulike hylleplassar, alt etter kva for eit tastaturoppsett som er i bruk. Bur ein i Sverige, har ein gjerne kjøpt ei datamaskin der bokstavteiknet Ä er prenta på den aktuelle tasten, men som sagt, datamaskina har ikkje noko forhold til kva som er skrive på den fysiske tasten. Dermed kan vi skifte tastaturoppsett så ofte vi vil, sjølv om det jo er praktisk i det daglege å halde seg til eit tastaturoppset som stemmer overeins med dei bokstavane som er skrivne på tastane. (Eventuelt er det praktisk å ha tastar som ser ut i samsvar med det tastaturoppsettet ein bruker i det daglege.)

Desse bileta viser kva slags teikn som dukkar opp når ein trykkjer på Mac-tastaturet, avhengig av om ein har valt norsk eller kviterussisk tastatur. Æ-tasten er for referansen si skuld markert med grønt på begge bileta:

Norsk tastaturoppsett på ein MacBook.

Kviterussisk tastaturoppsett på ein MacBook.

Fleire vegar til Rom

Tilbake til Mac-brukaren som ville skrive IPA-lydskrift, men som fekk ein vanleg bokstav i staden: Fenomenet kom sjølvsagt av at datamaskina gjekk til norske hylleplassar i staden for til IPA-hylleplassane. Då var det lite hjelp i å ha ein font med lydskriftteikn på IPA-hylleplassane, når datamaskina ikkje gjekk til rett hylleplass. Men med litt oppfrisking av gamle kunnskapar gjekk det bra: Skift tastaturoppsett medan du skriv lydskrift.

Å nå bestemte hylleplassar kan ein altså gjere via tastaturet, dersom ein har eit høveleg tastaturoppsett. For meg som skriv lydskrift mykje, er det t.d. kjekt å gjere det på den måten, slik at når eg trykkjer på stor S på tastaturet, så er det ikkje stor S som vert henta fram (hylleplass nr. 83) men lydskriftteiknet for ustemd postalveolar frikativ (ʃ, hylleplass nr. 643).

Men det finst også andre vegar til hylleplassane. Det er til dømes ikkje spesielt ofte eg treng teikn som ☃ (snømann, hylleplass nr. 9731), og ikkje har eg han i noko tastaturoppsett eg veit om heller. I staden kan ein leite seg fram på ei oversikt over alle hylleplassane. Denne oversikta heiter «Tegnvisning» på Mac og er tilgjengeleg anten via ⌘⌥T eller via tastaturmenyen, som kan aktiverast i kontrollpanelet Språk og tekst > Inndatakilder. Det er forresten her vi går også når vi vil bestemme kva for nokre tastaturoppsett vi vil ha tilgang til frå menylina.

For lydskriftbrukarar som ikkje vil bruke tastaturet, finst det også meir avgrensa hylleplass-oversikter spesifikt for det internasjonale fonetiske alfabetet, slik som dette IPA-kartet frå Weston Ruter. Der kan ein klikke på eit symbol, markere og kopiere det, og lime det inn i tekstbehandlaren sin. Dessutan finst det ein IPA-teiknpallett som ein kan køyre lokalt på maskina (men installeringa av versjon 2.0 på min Mac OS X 10.6.6 var litt trøblete).

Mac-brukaren eg nemnde i det fyrste avsnittet, fekk også problem med å skrive norsk. Plutseleg vart det IPA-teikn i staden, og tekstbehandlaren slo over til ein annan font som inneheldt dette teiknet. Mysteriet fekk si løysing: «Du må skru over til norsk tastaturoppsett igjen når du vil skrive vanleg skriftspråk.»

Kjerreveg

Somme har kanskje ikkje oppdaga Rom eller vegane dit, og då kan det gå rett så gale, noko eg har skrive om tidlegare: Klikk her for nokre skrekkhistorier.

Men her vil eg til slutt nemne dei som har oppdaga Rom, men som også gjerne tek seg avstikkarar ut på kjerrevegane. Eg tenkjer på Microsoft. Sjå til dømes dette utdraget frå ein bloggpost av ein truleg heilt uskuldig bloggar:

Sitatene over er hentet fra en av mine mest engasjerte lesere, Gregersen. Jeg kjenner selvfølgelig ikke denne Gregersen, men som en liten anekdote heter høyrehånda til min kone nettopp Gregersen, men han er allerede sjekket ut av saken J. For ordens skyld er han en hedersmann.

At kva for noko? Gregersen er «allerede sjekket ut av saken J»? Kva for ei sak er sak J? Er det saka før sak K?

Nei då. Eg mistenkjer at forfattaren av praktiske grunnar kladda blogginnlegget sitt i eit Microsoft-produkt som Word eller Outlook eller deromkring. I kladden har han truleg skrive eit smilefjes :-) som programmet så har autoretta til eit smilefjes ☺. Her burde programmet sjølvsagt ha valt nettopp smilefjeset ☺ (hylleplass 9786), men i staden har Microsoft bestemt seg for å autorette til teiknet på hylleplass nr. 74, som er hylleplassen til bokstaven J. Dette vart likevel ikkje synleg før teksten vart limt inn i bloggen, for der overlever både halvfeit og kursiv men ikkje fontane. Og dermed overlevde ikkje ☺.

Så kvifor valde Word å autorette :-) til akkurat bokstaven J? Grunnen er at programmet stør seg til ein Microsoft-font som heiter Wingdings, og som av historiske grunnar ikkje forheld seg til Unicode med sine 1,1 millionar hylleplassar, men som synest det er nok med 256 hylleplassar. I den fonten er ☺ berre ein annan måte å skrive J på. Dette er altså gamlemåten å gjere det på, trass i at desse programma i seg sjølve faktisk taklar Unicode.

Eit Google-søk på «velkommen til oss J» finn meir av same sorten.

Judith har forresten skrive ein eigen bloggpost om fenomenet «Hei J» i e-postar frå Microsoft-brukarar.

Heilt til slutt eit avsnitt for dei som kan litt, og som vil prøve sjølve: Dersom du kopierer eit Wingdings-smilefjes frå Word og limer det inn i Pages ’09 på Mac OS X 10.6.6, så vil Pages tolke ☺ som eit teikn frå eit av «privat bruk»-områda av Unicode, medan TextEdit 1.6 konverterer akkurat dette bestemte Wingdings-teiknet til eit ekte Unicode-smilefjes så sant du limer det inn med ⌥⇧⌘V utan å ta med deg stilen frå Word. Limer du inn i html-redigeringa i WordPress, vert det òg eit ekte smilefjes, men lim inn med vanleg ⌘V i «Visuell»-redigeringa og få ein J. Dei tilfella der Wingdings-smilefjeset vert konvertert til eit ekte Unicode-smilefjes, ser ikkje ut til å konvertere andre Wingdings-teikn enn andlet, så Wingdings-peikefinger ☞ vert i TextEdit forstått som «privat bruk» og ikkje som peikefinger. Det verkar altså som det er lagt inn ei spesifikk konvertering av nettopp fjes: Smilefjes vert konvertert til ☺, surt fjes til ☹, medan nøytralt fjes vert konvertert til dei to teikna :| i mangel av eit eige Unicode-kodepunkt for dette fjeset i Mac OS X 10.6.6, som enno ikkje har teke i bruk Unicode 6.0.

Read Full Post »

Lydskrift på Mac

Å skrive lydskrift er ikkje nokon stor kunst. Denne bloggposten handlar primært om lydskrift på Mac, men noko av det (den andre måten under) kan også vere aktuelt for andre operativsystem. Har du Windows, så sjå i tillegg gjerne IPA-Unicode-sida til John Wells.

Fyrst av alt: Ein skriv ikkje lydskrift ved berre å endre font og taste i veg. Slik tilnærming er steinalderteknologi, og vil garantert føre til problem. Men ein treng jo likevel ein font som inneheld lydskriftteikna. Bruk Unicode-fontar, til dømes Doulos SIL eller Charis SIL, som kan lastast ned gratis frå SIL. (Merk: Den nettsida har også ein del andre fontar, og nokre av dei er frå steinalderen. Sjå opp for ord som «symbol-encoded», «obsolete» og «discouraged». Hald deg til Unicode-fontar!)

Som regel må ein endre font, same kva slags metode ein bruker for å stappe inn lydskriftteikn. Unntaket er dersom ein allereie skriv med ein font som inneheld alle dei IPA-teikna ein er interessert i. Til dømes er det mange fontar som inneheld ə og ŋ, m.a. Times, Times New Roman og Monaco (i alle fall dei relativt nye versjonane).

I alle fall, dersom ein har fontar med dei aktuelle IPA-teikna i, så kan ein skrive inn desse teikna på tre måtar.

Den eine måten er å navigere i tabellane i «Tegnvisning» [oppdatering 23.8.2015: frå OS X 10.10.3 heiter det visst «Emoji og symboler»]. Dette er tilgjengeleg i tastaturmenyen i menylina. Gå til Systemvalg > Språk og tekst > Inndatakilder (Mac OS X 10.5 og eldre er det Systevalg > Internasjonalt). Men dette er tungvint ettersom lydskriftteikna er spreidde omkring både her og der, ikkje berre i IPA-blokka. Den nemnde ŋ ligg t.d. i blokka «Latinsk, utvida A». Dersom ein ikkje er heilt stø i sin IPA, risikerer ein også å stappe inn feil teikn, fordi ein finn eit teikn som liknar på det ein ser etter, men som ikkje er det ein eigentleg vil ha.

I Word skal det visst også gå an å setje inn teikn frå ein meny der, men dette har eg aldri fått til, og eg har ikkje prøvt å finne ut av det heller, sidan eg til vanleg bruker Pages. [Oppdatering 23.8.2015: Etter at Apple øydela Pages, har eg gått over til Nisus Writer Pro.]

Ein annan måte å stappe inn lydskriftteikn på er å gå til IPA-tabellane til Weston Ruter, klikke, kopiere og lime inn. Dette er meir brukarvenleg, ettersom ein slepp å navigere så mykje. Dette fungerer på tvers av operativsystem, ein treng berre ein nettlesar. Klikk på det symbolet du treng, så dukkar det opp i eit felt nedst på sida som det er lett å kopiere frå.

Oppdatering 23.8.2015, metode 2b: Som ei blanding av den fyrste og den andre måten (ein treng ikkje å vere på nett), så finst det også ein teiknpalett som heiter IPA Palette, og som har IPA-teikna i det same oppsettet som vi er vane med på IPA-tabellane. Dette er ein reindyrka IPA-slektning av det som i dag heiter «Emoji og symboler». IPA Palette må ein sjølv installere etter nedlasting, paletten vert tilgjengeleg i tastaturmenyen saman med teiknvisinga og tastaturoversikta (han ville altså ha dukka opp som «Vis IPA Palette» i biletet over dersom han hadde vore installert på det tidspunktet), men er mykje lettare å finne fram i til vårt føremål enn metode 1 over. Dei siste åra har eg ofte tilrådd metoden for andre Mac-brukarar, og bruker av og til metoden sjølv òg, men sidan eg skriv lydskrift så mykje som eg gjer, held eg meg stort sett til den neste metoden. (Slutt på oppdatering.)

Den tredje måten (for oss som skriv IPA heile tida) er å omdefinere tastaturet sitt til å plukke fram teikn frå andre kodepunkt i Unicode enn tastaturet til vanleg opererer med. Altså endre tastaturoppsett. Det finst fleire tastaturoppsett for IPA, og eg har òg laga eit. Det som kjem frå mi hand, er omsider ferdig i versjon 2.0. Last det ned, installer (instruksar står i «read me»-fila), logg ut og inn, aktiver det slik at det dukkar opp i tastaturmenyen, og vel det når det trengst.

[Oppdatering 4.7.2011: Dersom du ikkje får kontakt med tenaren, så prøv alternativ lenkje her. Eller ta direkte kontakt.]

IPA-tastaturoppsett. Tastane som er markerte med raudt, er daudtastar.¹

Tastaturoppsettet når ⇧-tasten er trykt ned.
Ein kan også trykkje ned ⌥ og ⌥⇧ for å få endå fleire teikn.

Dette tyder at for å skrive teiknet ŋ (velar nasal) trykkjer ein ⇧N, og ein slepp å leite i teikntabellane og kanskje blande saman med ƞ, som ikkje finst i IPA. I dette tastaturoppsettet trykkjer ein elles ⌥N for å få ɳ (retrofleks nasal) og ⌥⇧N for å få ɲ (palatal nasal).

Og så ei lita åtvaring til slutt: Over nemnde eg dette med å vere stø i sin IPA, og den åtvaringa gjeld både for innsetjingsmenyar i Word og for tastaturoppsett, men sjølvsagt mest for innsetjingsmenyar der ein må navigere for å finne noko som ein håper er rett teikn (ŋ og ƞ er nemnde, eg kunne også nemnt IPA-vokalar som ɵ og ɤ og IPA-konsonantar som θ og ɣ). Min kollega Aleksander plar rå exfac-studentane til å skrive lydskrift for hand i obligatoriske oppgåver. Dette rådet byggjer både på den nemnde faren for feil og på den tida slik navigering kan ta. Det kan dessutan verte kluss med utskrifta dersom den maskina som ein skriv ut med, ikkje har dei fontane som ein har brukt i dokumentet (men om ein lagrar som pdf, går det likevel bra, altså).

_____
¹ Daudtast: tast som ikkje gjev eit ferdig skriftteikn, men som typisk gjev ein del av skriftteiknet, som ein så fullfører med neste tastetrykk. Til dømes tøddel ¨, som etterfylgd av o gjev det ferdige skriftteiknet ö.

Read Full Post »

Skriv mange språk

Omsider vart versjon 2.1 av tastaturoppsettet Utvida norsk ferdig. Då versjon 1.0 vart til i 2003, var det to saker som låg til grunn.

Den eine var openberr: Eg sakna å kunne skrive litt fleire språk via tastaturet. Med Unicode er det jo ikkje lenger snakk om å skifte font når ein skal skrive eit språk med ikkje-norske bokstavar. Nei, ein finn den aktuelle bokstaven og skriv han, slik at ein c alltid er ein c, og ein ĉ alltid er ein ĉ, same kva font ein bruker. Skrekkhistoriene frå åttebitstida er mange, jf. bloggposten om Word. Og når ein då altså gjerne vil skrive ein ĉ, som ligg på adresse U+0109 i Unicode-tabellen, så er det tungvint å måtte navigere i teikntabellar, i alle fall for dei av oss som skriv ĉ heller ofte. Så kvifor ikkje berre trykkje på cirkumfleks-tasten og deretter på c-tasten, slik ein kan lage ê og î ved å trykkje cirkumfleks og deretter den aktuelle bokstaven?

«Utvida norsk» etter å ha trykt cirkumfleks. Mellomromstasten vil gje ^ (vanleg ASCII-cirkumfleks), men trykkjer du ⇧-mellomrom, vert det ˆ (ekte cirkumfleks). Oppe til høgre ligg akutt-tasten, som no vil gje cirkumfleks-akutt og tilgang til teikn som ấ (a med cirkumfleks og akutt).

Den andre motivasjonsfaktoren for å lage dette tastaturoppsettet var at eg bruker « og » ofte nok til at eg ville ha dei på ein lettare tilgjengeleg tast. Så då laga eg like godt to variantar av tastaturoppsettet: I den eine ligg « og » på dei vanlege plassane sine (⌥⇧V og ⌥⇧B), i den andre har eg flytta dei til «mindre enn/større enn»-tasten med ei tilsvarande forskuving av teikna < > ≤ ≥.

Tastar som cirkumfleks-tasten vert gjerne omtalte som «daudtastar». Daudtastane i versjon 2.1 er, med døme (det er ikkje sikkert du ser alle døma dersom du ikkje har ein font som inneheld dei aktuelle teikna): akutt é, grav è, tøddel ö, undertøddel ṳ, tilde ẽ, undertilde ṵ, cirkumfleks ê, undercirkumfleks ḓ, dobbel akutt ő, dobbel grav ȍ, komma ș, overprikk ṡ, underprikk ṣ, overring ů, underring ḁ, gjennomstrek ŧ, skråstrek ⱦ, haček č, cedille ş, kvist ǫ, overstrek ō, understrek ḏ, breve ŭ, invertert breve ȃ, krok ỏ ɗ, horn ơ.

Nokre av desse når ein med to trykk på daudtasten, t.d. dobbel grav. I tillegg har versjon 2.1 ein del andre doble daudtastar, slik som tøddel-akutt. Trykkjer ein tøddel, akutt og til slutt u, får ein nettopp ein u med tøddel og akutt (ǘ). Andre døme er cirkumfleks-underprikk ậ og horn-krok ử.

Eg har berre lagt inn slike teikn dersom dei er definerte som prekomponerte bokstavar i Unicode. Men kombinerande variantar av diakritiske teikn får ein ved å trykkje på den aktuelle daudtasten og deretter anten < eller ' (apostrof), begge heilt til venstre på tastaturet. Då vil det diakritiske teiknet leggje seg på/over/under førre teikn. Såleis kan ein lage seg ein @ med akuttaksent om ein vil: @́ (atterhald om at du kan sjå dette dømet, det trengst også fontar som stør slike finessar).

Då eg laga versjon 1.0 av «Utvida norsk» i 2003, fanst det allereie eit tastaturoppsett som kom med operativsystemet og som heitte «US Extended», så ideen var ikkje ny. Ein ny, liten idé var nok heller at eg stappa inn ein daudtast som vart koda med id-en «spesial» i xml-fila til tastaturoppsettet. Denne daudtasten kan ein trykkje for å nå teikn som det ikkje er naturleg å plassere andre stader, t.d. ƕ og ə.

Noko seinare på året kom altså Mac OS X 10.3, no med tastaturoppsettet «Norsk utvidet», men eg synest sjølvsagt at mitt eige «Utvida norsk» er best, så pass må ein få lov til å favorisere sine eigne born. Ja ja, det er best til min bruk, greitt. Apples «Norsk utvidet» har daudtastar og kombinerande teikn lagde inn etter andre prinsipp, slik at ein måtte fjerne ein del teikn for å få plass til alt det nye, t.d. har ein fjerna ≈ og ≠. I tillegg ligg dei fleste av daudtastane på andre tastar enn ein skulle vente dersom ein er van med det vanlege norske tastaturet.

Utvida norsk 2.1 er i hovudsak redigert i Ukelele, og oppsettet kan lastast ned her. Den nye versjonen har 1044 teikn (medrekna piltastar og slikt), fordelte på 2437 utputt-definisjonar (nokre av teikna er definerte fleire gonger, t.d. stor A på både shift og på caps lock). Men det fungerer altså berre på Mac. Det er ikkje vits i å spørje meg om Windows, for det har eg ikkje peiling på.

[Oppdatering 4.7.2011: Dersom du ikkje får kontakt med tenaren, så prøv alternativ lenkje her. Eller ta direkte kontakt.]

Read Full Post »