Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Posts Tagged ‘uttale’

Kj-lyden igjen

SøylediagramI førre bloggpost såg vi på den korrekte kj-uttalen i ord som kjole, kjenne og liknande. Dette var sjølvsagt aprilsnarr. Vitskapen prøver å skildre og eventuelt forklare dei fenomena som finst, og vurderer ikkje om det eine fenomenet er meir korrekt enn eit anna fenomen (vitskapen er deskriptiv, ikkje normativ). Dermed vil ingen som forskar på lydar, hevde at sj-uttalen, den meir tradisjonelle «kviskra j»-uttalen eller altså tsj-uttalen er meir feil (eller meir korrekt) enn noko anna.

Norsk skule har dessutan sidan 1878 vore pålagd av Stortinget å respektere «Børnenes eget Talesprog» så høgt at til og med «Undervisningen i Almueskolen saavidt muligt meddeles» på dette.

Det som derimot er sant, er at /ç/ («kviskra j») er sjeldsynt i verdssamanheng, og at /c͡ç/ («tsj») er mykje meir vanleg. I ei stor oversikt over lydeiningar i 451 språk (UPSID) finst /ç/ oppført for 21 språk, /ʃ/ (sj) står oppført for 189 språk, medan «tsj»-lydar som /c͡ç/, /t͡ʃ/ og liknande står oppførte for til saman ca. 222 språk, avhengig av teljemåte.

Det er også verdt å nemne at frå eit vitskapleg perspektiv framstår lydendringa frå /ç/ (kj) til /ʃ/ (sj) som alt anna enn tilfeldig slurv (ein annan artikkel: pdf-fil, sjå særleg avsnitt 5.2). Noko anna er at ord som i dag har kj-lyd, hadde ein heilt annan uttale på norrønt, nemleg ein heilt vanleg k. Ord som kjenne og kysse var på den tida kenna og kyssa, begge uttalte nettopp med k, ikkje med kj.

Og til slutt: For oss som har den nemnde tsj-varianten (eg er sunnmøring), er det rart å sjå den kviskra j-en omtalt som «kj-lyd» overalt. Mange av oss synest heller han høyrest ut som ein, ja nettopp, som ein slags sj-lyd.

_____
Relatert:
Kjell à la Storm

(Parallellposta her.)

Read Full Post »

Korrekt kj-lyd

figur i kursmatereiellet

Frå materiellet som skal brukast i etterutdanninga av norsklærarar. Klikk for større versjon.

Alle veit at det er feil å uttale kj i ord som kjole som sj (sjole). Men nye forskingsresultat viser at også den uttalen som tidlegare vart rekna som korrekt, er feil. Dette vil få konsekvensar for opplæringa i norsk skule frå komande skuleår av, etter initiativ frå Språkrådet og Utdanningsdirektoratet. Informasjon om etterutdanning av norsklærarar vert sendt ut til skulane denne veka.

Den hittil korrekte uttalen av kj har vore ein såkalla palatal frikativ, som er vanleg i store delar av landet, til dømes i austlandsk og trøndersk. I lydskrift vert han stava [ç]. Men no viser det seg at også denne uttalen er feil. Mellom anna er lyden ikkje noko meir enn ein kviskra j, og det er heilt feil å bruke ein kviskra j i ord som kjole, eller for den saks skuld kjenne og kysse. I eit tverrspråkleg perspektiv ser vi også at denne lyden finst i relativt få språk.

Den uttalen som seglar opp som den korrekte, er tsj-uttalen som finst i fleire vestlandske og nordnorske dialektar, altså omtrent den same lyden som ch i engelske ord som chair. Også austlandsk har denne lyden i tydeleg uttale av ord som tsjekkisk, og i uttrykk som ritsj ratsj filibom-bom-bom. Den vanlege «kviskra j»-lyden i kj-ord som kjole og kjenne er ein dårleg og slapt uttalt variant av tsj-lyden.

Tsj-uttalen er ein såkalla affrikat. I lydskrift vert han ofte transkribert som [c͡ç] (engelsk gjerne som [t͡ʃ]). Denne lyden er mykje meir anerkjend på verdsbasis, han har akustisk optimale kvalitetar, og framstår som ein svært tydeleg lyd.

Forskings- og utgreiingsarbeidet har vorte utført av ein komité samansett av verdas fremste ekspertise på språklydar under leiing av fonetikkprofessor Tone Ana Kruse, og i samarbeid med Noregs Mållag.

(Parallellposta her.)

Oppdatering: Kj-lyden igjen

Read Full Post »

I natt drøymde eg at eg var på ein eller annan språknerdkonferanse, då spørsmålet dukka opp om korleis Eyjafjallajökull skal uttalast. Ho som sat bak meg, ein kjend norsk språkforskar som eg ikkje skal nemne namnet på her, sette då i gang med ei lang utgreiing på islandsk. Dette førte til både sukking og protestar frå dei andre i salen. Ein mann svarte henne hissig på islandsk og meinte at no overdreiv ho kraftig omfanget på utgreiinga si. Sjølv vart eg meir og meir irritert, og skulle akkurat til å utbryte dei få orda eg nesten har lært på språket: «Við viljum læra framburðinn – bara framburðinn, ekki alla málfræðina!» (vi vil lære uttalen – berre uttalen, ikkje heile grammatikken).

Men akkurat då vakna eg, og forstod momentant at no hadde eg endeleg eit påskot, eg òg, til å blogge om uttalen av Eyjafjallajökull. Som alle veit, er uttalen fullt i samsvar med korleis stadnamnet vert stava (så sant ein kjenner uttalereglane): [ˈɛɪjaˌfjatlaˌjœːkʏtl̥] («ejafjatlajøkutlh»). Kjem ein frå nordlegare strok og snakkar ein litt annan dialekt, kan ein gjerne aspirere velaren, [kʰ].

Massevis av folk der ute i verda har blogga om uttalen.

No er det jo likevel slik at eg, som er sunnmøring, ikkje uttaler stadnamnet Malvik med tjukk l, sjølv om eg har budd så lenge i Midt-Noreg at eg no er i stand til å produsere den lyden. Eg uttaler heller ikkje Farstad som «Fasjta» eller, endå meir relevant, sørvestlandske fjellnamn som sluttar på -fjellet som «-fjedlet». Eg held meg til «-fjellet», til og med med sunnmørsk uttale og palatal l (fjelljet). Når norske tv-journalistar uttaler Eyjafjallajökull som om det var norsk og vart stava «Eiafjallajøkul», så vert det på den same måten, og det synest eg er greitt. Eg har tidlegare jamra meg over folk som legg engelsk til grunn for alt, men her legg faktisk folk norsk til grunn for noko, og då er det all grunn til å juble.

Interessant er det likevel å observere at folk legg mykje arbeid i å uttale engelske namn sånn meir eller mindre på engelsk, t.d. Washington uttalt med [w]. Ein kan også høyre NRK-folk bruke ein angloamerikansk dialekt som grunnlag for uttalen av britiske namn: Mang ein gong har dei snakka om tronervingen Charles med uttalt amerikansk r i Dagsrevy-studio, mannen sjølv ville nok aldri ha uttalt det slik.

Det hadde sjølvsagt vore kult om dei la like mykje arbeid i å uttale desse dagars mest populære brenamn på orginalspråket, til naud på nettopp ein avvikande dialekt. Dessverre for denne isbreen er ikkje islandsk like kult som engelsk med angloamerikansk uttale, sjølv ikkje i ei sak som dominerer nyhendebiletet i vekevis.

Difor synest eg også at det står respekt av BBC (og Al Jazeera, sjå video under), som faktisk prøver å uttale Eyjafjallajökull sånn omtrentleg på islandsk. Å uttale det med engelsk som grunnlag ville vel fort ha vorte uoverkomeleg, same kva (men det ville unekteleg ha vore morosamt). Også på tyske tv-sendingar kan ein høyre ein halvvegs islandsk uttale, og som nokon påpeikte ein eller annan stad: på russisk har dei til og med fått islandske element inn i stavemåten Эйяфьядлайёкюдль, og det same har dei fått til i gresk Εϊγιαφιατλαγιοκούτλ.

Read Full Post »