Feeds:
Innlegg
Kommentarar

Archive for the ‘språk’ Category

For nokre år sidan skreiv eg ein bloggpost om korleis ein kunne få dåverande statsminister, osloensaren Jens Stoltenberg, til å høyrast ut som vestlending. Eg tok nokre sekund frå ein nyårstale han hadde halde, justerte tonefallet i aktuell fonetisk programvare, og la lyden tilbake i videoen. Bloggposten, som elles snakka om den vitskaplege nytten av slike manipulasjonar, gjorde ei viss lukke, om enn meir som underhaldning enn som vitskap, og ei tid seinare kom også NRK og bad om å få bruke dei femten sekunda i eit innslag i programserien Dialektriket.

No før helga fekk eg ei ny utfordring. Ein kollega skulle bruke den gamle Stoltenberg-manipulasjonen min i undervisninga, men etterlyste også det motsette: Kan dagens statsminister, bergensaren Erna Solberg, gjerast til austlending?

Lat oss prøve.

Éin av skilnadene på bergensk og austlandsk tonefall er litt enkelt sagt at nokre av tonane i språket er oppned. Der ein vestlending når toppen, når ein austlending botnen, og motsett. Og så er det sjølvsagt meir innfløkt enn som så, for i tillegg er det også ulikt korleis toppane, botnane, vegen mellom dei — og andre element i setningsmelodien elles — oppfører seg. Vi veit ein del om dette, men eg skal ikkje utbrodere det her.

Manipulasjonen i videoen over har nokre kompromiss her og der, og er vel ikkje perfekt, men dei eg har spurt om resultatet, svarer at no snakkar ho ein slags austlandsk med skarre-r. Somme vil heimfeste henne så langt sør som til området rundt Arendal. Andre seier at dette vart eit rart knot, ein bergensar som prøver å snakke austlandsk men som ikkje får det heilt til.

Det fortel oss likevel noko interessant. Språket er fullt av fenomen både i einskildlydar og i språkstrukturane generelt. Vokalar, konsonantar, ordbøying og meir til er viktig når ein skal lære språk, og det er viktig i fagdisiplinar som talemål (dialektlære og nærskylde vitskapar). Prosodi, altså tonar, trykk og ein del anna slikt, har tradisjonelt spelt ei av dei mindre rollene, i alle fall i lærebøker av ymse slag. Men så ser vi at i det spontane medvitet vårt er prosodien likevel vel så viktig: I denne videoen er det berre tonefallet som er manipulert, likevel er det nok til å flytte talaren over fjellet og til ein annan landsdel.

Kan eg tillate meg å nytte høvet til å seie at prosodi er ein viktig disiplin? Og som nemnt førre gong er det to fag involverte her: Det eine er lingvistikk med fagområdet fonologi, som ser på lyd-grammatikken, i dette tilfellet korleis språk (dialektar) bruker tonefall ulikt. Det andre faget er fonetikk, som ser på dei konkrete språklydane, her den akustikken som ligg bak det tonefallet vi høyrer.

Personleg kom eg til å tenkje litt på Jon Gelius då eg sat og laga Solberg-manipulasjonen og plutseleg såg han på Dagsrevyen. Han er frå Arendal. Men ein vert jo gjerne litt miljøpåverka, og dette går vel i begge retningar, slik vi kan sjå når Gelius intervjuar Solberg:

Det er ikkje alltid at akustikken i originalsignalet gjer det lett eller mogeleg å manipulere så godt som ein vil, og det kan ein høyre, men det var artig å prøve.

Her er for ordens skuld klippet frå nyårstalen med originalt tonefall, og bak denne lenkja finn du heile talen.

Og her er Dagsrevy-klippet med originalt tonefall, den fulle sekvensen vart henta her:

Read Full Post »

Det har vore litt snakk den siste tida om korleis språket forfell, og kor dårleg kompetanse norskspråklege har i norsk. Så då er det kanskje på tide sånn smått om senn at eg òg seier noko om det med nokre kjapt samanraska døme.

Kj-lyden

Språket forfell ikkje, det endrar seg. Når folk meiner at språket forfell fordi det finst folk som bruker sj-lyd i staden for kj-lyd, så er eg freista til å kvittere: No må folk lære ungane sine skj-lyden! For det er trass alt skilnad på å gje nokon ein sjekk (pengar) og å gje noko ein skjekk (gjere skakk). Og nei, eg spøkjer ikkje, for på klassisk sunnmørsk vert skj [çc͡ç] uttalt annleis enn både sj [ʃj] og kj [c͡ç].

Men lydsamanfall har skjedd før, som då eit þak [θɑk] (det motsette av golv) fall saman med (det å ta eit ɡodt) tak. Og det gjekk bra. Det er ingen som vert forvirra om nokon seier til taktekkjaren: «Kan du ta eit tak i dag?» At ulike ord høyrest like ut, homonymi, er eit fenomen som finst i alle språk. Ein fiskar fiskar fiskar, og det er heilt uproblematisk.

Særskriving

Det vitnar heller ikkje om dårleg språkkompetanse om nokon skriv «sports gnålinga» i staden for «sportsgnålinga». Sjølvsagt, kan ein seie, fordi rettskrivingskompetanse er noko anna enn språkkompetanse. Men det finst også eit anna aspekt her. For tenk på det: Samansette ord er for det fyrste sette saman av ord, men for det andre finst ordgrensa framleis inne i samansetjinga og har effektar på språket.

Eit døme: På «standardnorsk» landar trykket som oftast på siste eller nest siste stavinga i det usamansette ordet, t.d. universitet med trykk på tet og student med trykk på dent. Men ein universitetsstudent får trykk på den siste stavinga i forleddet, tets, ikkje i etterleddet. Språket forheld seg altså framleis til ordgrensa inne i det samansette ordet og klarer å identifisere universitets som forledd. – Eit anna døme kunne vere aspirasjonen i brus[tʰ]opp ‘brus-topp’ men ikkje i brus[t]opp ‘bru-stopp’, ein variasjon som er avhengig av kvar ordgrensa går inne i samansetjinga (m.a. fordi denne igjen får konsekvensar for stavingsgrensa).

Orda i ei samansetjing er slegne saman til eitt ord. Men dette samansette ordet er altså for det fyrste laga av mindre ord, og desse orda har for det andre ikkje fått oppheva grensa seg imellom totalt, sjølv om rettskrivinga sløyfar mellomrommet der.

Så ja, det finst folk som kan finne på å skrive «universitets studenten» og «sports gnålinga», men dei ville neppe ha strødd rundt seg med «sportsgnåli nga». Og om dette skulle vitne om noko som helst, så måtte det heller vere solide intuisjonar om korleis det samansette ordet er oppbygt. Dette er det motsette av påstanden om at særskrivarar har dårleg språkkompetanse.

Å skrive «sports gnålinga» heile tida vitnar kanskje ikkje om at ein er supersterk på å praktisere samansette ord skriftleg i tråd med det produktet som heiter norsk rettskriving (eit produkt som same kva ikkje kan fange opp alle språkstrukturar heilt nøyaktig), men det er eit anna spørsmål. Uhell kan vi dessutan alle ha.

Og for ordens skuld: Samansette ord er sjølvsagt ikkje berre to ord, dei er også to ord i eitt. Nettopp derfor vert samansette ord skrivne i eitt i norsk rettskriving. Det er skilnad på ein gammal ost og ein gammalost.

(Eitt av kriteria er at «gammal ost» har to hovudtrykk og «gammalost» eitt. Men kor mange hovudtrykk er det som regel i ordet «absolutt»? Frå eit fagleg perspektiv er ikkje fenomenet ord alltid like beint fram!)

fisk

Typografisk greie

bokrygg

Vertikal orddeling utan bindestrek

Men skrifttradisjonar er meir enn ortografi, det er også typografi med sine verkemiddel for lesbarheit og estetikk. Til dømes er det vanleg, avhengig av skrifttype, å lage ligatur av f og i (som i ordet fisk) ved å føre dei nærare kvarandre og sløyfe prikken over i-en, utan at det vert feil av den grunn, og titlar o.l. står gjerne med berre store (eller berre små) bokstavar. Typografi vert eit eige lag oppå ortografien, og kan stundom overstyre denne. Og akkurat no er vel tidspunktet for å understreke at eg ikkje kan det faget, men eg veit altså at det finst.

Oppstusset rundt særskriving har dessverre også retta seg mot typografiske forhold, ved at dei ivrigaste har blanda saman fenomena særskriving og orddeling: Det er eigentleg rimeleg stovereint med vertikal orddeling utan bindestrek i titlar o.l. som går over fleire liner på bokomslag, plakatar osb., når bindestrek kan verke forstyrrande. (Lenkje, sjå siste avsnitt.)

Eit kjent døme er Norsk / rett / skriv / nings / ordbok, utan mellomrom men altså med eitt element på kvar line på bokryggen (eg bruker skråstrek her for å indikere lineskift). Dette er altså ikkje ein skrivefeil, men er innanfor dei rammene som skrifttradisjonen tillèt. Å stappe inn bindestrek tre gonger under kvarandre her ville rett og slett ha forstyrra det grafiske uttrykket og gjort tittelen mindre lesbar. (Tittelsida med hovudtittel på tre liner har derimot éin bindestrek: Norsk / rettskrivnings- / ordbok.)

Også tidsskriftet Språknytt skreiv i si tid namnet sitt på to liner i tittelhovudet, delt vertikalt utan bindestrek som «språk / nytt». Heilt til rettskrivingsmafiaen kom og gjorde slutt på det, og til og med stappa inn stor forbokstav.

tittelhovud

Til venstre er tittelhovudet til Språknytt 3/1989. Til høgre nr. 4/1989.

Og/å

Og/å-feil er ein annan gjengangar. Rettskrivinga har sjølvsagt sine normer, men dersom ein absolutt skal jamføre rettskrivinga med språkkompetansen og seie at noko er feil, så er det mogeleg å argumentere for at rettskrivinga er feil. Altså dersom dei to absolutt skal jamførast slik, og det er ikkje alltid like lurt.

«Og» og «å» vert begge uttalte som «å». Ein skuleregel seier at dersom vi kan setje to verb i preteritum, så er det «og» som gjeld mellom dei, men dersom det andre verbet vert hengande etter i infinitiv, så er det «å», og dessutan kan «å» brukast berre framfor infinitiv. Til dømes: Han gjekk og klaga, for han likte å klage. Derfor heiter det også: Han ville gå og klage.

Men prøv dette: Han prøvde å gjere det. Det skal ha «å», ikkje sant? Det er berre det at det er fint mogeleg å kome med oppmodinga prøv og gjer det med begge verba i imperativ (uttalt «prøv å gjer det»). Regelen seier at vi skal skrive den å-lyden som «å» pga. preteritumstesten, men samstundes kan vi jo ikkje skrive «å» framfor ein imperativ som «gjer»: prøv å gjer det. «Å» kan vi skrive berre framfor infinitiv. Prøv å gjere det går sjølvsagt òg an, men prøv og gjer det med begge verba i imperativ fungerer minst like fint.

At det som vi stavar «og» eller «å», ikkje berre tilfeldigvis høyrest heilt likt ut, men at det også finst reelle situasjonar som er i strid med den pene regelen, burde vekkje ein viss mistanke om at kart og terreng ikkje heng fullstendig saman her.

Medan eg skriv dette, finn eg fram ein gammal tekst av Rolf Theil, der han nemner eit parallelt døme med slutt + imperativ, saman med eit anna men liknande fenomen. Han nemner også m.a. at mange kan skifte ut både og og å (som allereie har felles uttale) med det felles ordet også, noko som atter ein gong tyder på at det ordet som vi uttaler som «å», er eitt ord, ikkje to. Men det ordet kan altså vekselvis sideordne (stavemåte «og») og underordne (stavemåte «å»).

Då/når

Av og til vert det også klaga over då/når-feil. Men berre det at det trengst ein hugseregel som «den gongen då, alle gongene når», tyder jo på at skriftspråksnormene og det verkelege språket er i utakt. I munnleg norsk er det ikkje heilt uvanleg med «når han la seg i natt, var han glad», og det smittar altså over til skrift og irriterer folk, men det fører sjølvsagt ikkje til noka kaotisk samanblanding av «då» og «når». Sjå berre her, stjerna tyder ‘ugrammatisk’. Munnleg norsk kan vere slik:

(1) Den gongen (dei gongene), då la han seg.
(2) *Den gongen (dei gongene), når la han seg.
(3) Når han la seg i natt, var han glad.
(4) *Då han la seg i natt, var han glad.
(5) Når han la seg før midnatt, var han alltid glad.

(3) er ikkje greitt i skriftnorma, (4) er greitt i skriftnorma og i skriftspråksmerkte varietetar av munnleg norsk (t.d. i mitt eige talemål, men eg prøver å skjerpe meg). I skriftnorma vert det sjølvsagt slik:

(1′) Den gongen (dei gongene), då la han seg.
(2′) *Den gongen (dei gongene), når la han seg.
(3′) *Når han la seg i natt, var han glad.
(4′) Då han la seg i natt, var han glad.
(5′) Når han la seg før midnatt, var han alltid glad.

Munnleg fungerer «då» fint som tidsadverbial og «når» fint som subjunksjonal i desse døma, skriftleg fungerer «då» som både adverbial og subjunksjonal her, og «når» som subjunksjonal. Trass i skrifttradisjonane kan ein sjølvsagt ikkje hevde at den skriftlege ordbrukstradisjonen naudsynleg må vere objektivt rettare enn dei språklege intuisjonane som bryt seg mot skrifta.

Fordi at

Han song fordi at han var glad. Dette vert gjerne klassifisert som dårleg språkbruk, for det er nok med berre «fordi». Giss kva det heitte på norrønt. Der hette det fyrir því at, ordrett ‘for det at’, som mange av oss seier den dag i dag.

Dersom språkendring er forfall, så kan vi argumentere for at «fordi» utan «at» er språkleg forfall. Men språkendring er altså ikkje forfall.

Eit privilegium for eliten åleine?

Mesteparten av denne bloggposten har handla om skriftspråk, og det har handla om formalismekunnskap. Det er rimeleg ukontroversielt at skriftspråk er sekundært, det er berre ein måte å skrive ned språk på (sjølv om ein naturleg nok kan utvikle skriftnormer og eigne intuisjonar for skriftnorma). Rettskrivinga er ikkje gudegjeven, og å bryte henne er ikkje ei synd. Dei fleste språk i verda har ikkje eingong skriftspråk, men dei er likevel fullverdige språk.

Frå fagkunnig hald har eg fått forsikringar om at den jamne nordmann skriv betre no enn for hundre år sidan. Men i tillegg har vi altså det offentlege rom. Og eg har sagt dette før, og eg seier det igjen:

Dersom det skulle vere slik at det er litt fleire «feil» i det skriftlege offentlege rom no enn før (og det har eg strengt teke ikkje statistikk over), kva er problemet? Tyder det ikkje berre at det er fleire som bruker skriftspråk offentleg og elles generelt i det daglege no enn før? At skriftspråket ikkje lenger er eit privilegium for den ortografiske (og sosioøkonomiske) «eliten» åleine? At samfunnet både tillèt og krev meir aktiv deltaking frå alle enn før? Ei slags demokratisk utvikling?

Så kva skal vi gjere? Forby delar av folket direkte tilgang til skriftspråk og dagens skriftbaserte samfunnsliv? I alle fall til dess dei har slutta å vere dårlegare formalistar enn oss andre? (Eller «dårlegare enn vi andre», som dei mest normative pedantane ville ha retta det til?) Og kor bra er bra nok?

Det formelle i skriftspråket er éin ting, og det er dette eg har fokusert på her: Formalismekunnskap og språkkompetanse er ikkje det same. – Men eg må få leggje til noko som er vel så viktig: Skrive- og lesekompetanse er meir enn formalismekunnskap. Kollegaene mine innanfor det faget (deira fag, ikkje mitt, takk for samtalen!) nemner i fleng: Er folk i stand til å finne fram til relevant informasjon når dei treng det? Forstår folk kontrakten som dei skal skrive under på? Eller brevet som NAV skreiv? Slikt er mykje viktigare for eit demokratisk samfunn enn å kunne briljere med formalismedetaljar. (Også i min eigen jobbsituasjon: Det er viktigare at studentane klarer å demonstrere fagkompetansen sin, enn korleis dei stavar det.)

Til slutt

Nei, eg er ikkje imot rettskriving og skriftspråkstradisjonar. Lat no skriftspråkstradisjonane leve, dei har ein legitim eksistens og ein verdi i seg sjølve, det har eg sjølv snakka høgt om i andre samanhengar, og eg meiner det av heile mitt hjarta (herved prova: «hjarta»). Dei som skal bruke ei rettskrivingsnorm, særleg dei som har som jobb å gjere det, kan sjølvsagt gjerne prøve å forhalde seg medvite til den norma. Men lat oss ikkje opphøgje rettskrivinga – og reglar som trass alt er ufullkomne skildringar av røyndomen (t.d. den nemnde og/å-regelen) – til noko som i alle situasjonar skal vere viktigare og meir korrekt enn røyndomen sjølv. Samfunnet dett ikkje saman om nokon er uheldig og skriv «og» der dei gamle gubbane definerte at vi skulle skrive «å» fordi eit anna språk skilde mellom «og» og «at» på ein bestemt måte.

Poenget med denne bloggposten har såleis berre vore å seie det vesle at verda har litt fleire nyansar enn t.d. eit skriftspråksorientert formalismerytteri vil ha rom for. Både skrift og tale (og då ikkje berre oldefars tale) har sine verdfulle normer og strukturar, men skrift og grovmaska skrivebordsreglar vil sjølvsagt alltid vere sekundære. Formalismekunnskap er ikkje det same som språkkompetanse. Formalismekunnskap er ikkje eingong det same som skrivekompetanse, har eg lært av kollegaene mine.

Så jamvel om eg òg fyrer av éin og annan normativ kommentar til tider, så eignar eg meg nok betre som lingvist enn som norskpedant. Og samstundes: «Du har sjølv vore ung ein gong,» spøkjer kona mi når eg mimrar om at eg nettopp som ung, norskpedantisk student brukte raud penn på måtar som visstnok skremde vitet av mediestudentane i Volda når dei laga øvingsaviser. Svin på skogen har vi vel alle. Så eg lyt avslutte med: Den gongen når eg var ung, var eg meir påståeleg i forhold til normativitet enn eg er no.

Relatert:
Normativ eller deskriptiv
Korrekt kj-lyd (aprilspøk)
Kj-lyden igjen (2. april)
Kjell à la Storm (meir om kj-lyden)

Read Full Post »

(Dette er ein ørlite lengre versjon av dagens bloggpost på Språkkalenderen.)

* * *

hustak i Helsinki

Helsinki

Det står i pensumlitteratur og grammatikkbøker her og der, og sjølvsagt også i kursmateriell for framandspråklege som skal lære seg norsk: I norsk landar trykket på den fyrste stavinga i ordet, slik som i hane. Og så finst det nokre andre slags ord, særleg lånord, der trykket kan lande andre stader. Døme på dette kan vere universitet, banan og katakombe, medan sofa og konto fylgjer det norske mønsteret. (Her ser eg bort frå dialektar med bannan-uttale, og eg skal halde meg til usamansette og ubøygde ord.)

Men saka er at dei fleste ord i norsk kan skildrast slik (dette er ei kort og noko forenklande oppsummering av dei meir nyanserte arbeida til Gjert Kristofferen og Curt Rice): Trykket landar til vanleg på den siste eller nest siste stavinga, avhengig av om den siste stavinga sluttar på konsonant eller vokal.

Unntak finst sjølvsagt, men tendensen er likevel så sterk at sjølv om Helsinki vert uttalt med trykk på den fyrste stavinga i finsk, så er det vanleg å leggje trykket på den nest siste stavinga når ordet vert uttalt på norsk (dømet er lånt frå Gjert Kristoffersen). Det same fenomenet finn vi i det russiske lånordet babusjka (bestemor). Sjølv voks eg opp og trudde at H.C. Andersen var frå Odense med trykk på den, og eg var ikkje den einaste. Og kvifor diskuterer folk korleis dei skal uttale oregano (trykk på re eller på ga) om det ikkje fanst ein konflikt mellom lågjevande språk og det norske systemet? Den tida eg var student i Volda, var det forresten mang ein medstudent med bokmålsbakgrunn som ikkje tenkte momentant på at «langope» på skiltet utanfor butikken var eit samansett ord, men trudde det var namnet på ei merkeleg matvare. Giss éin gong kvar dei la trykket.

Det er sjølvsagt ikkje feil at hane har trykket på den fyrste stavinga og universitet på den femte stavinga. Men det vert litt som å seie at bilen ligg éin meter frå venstre vegkant på smale vegar og fire meter frå venstre vegkant på breie vegar, i staden for å seie at vi har høgrekøyring.

Tilnærminga med «trykk på fyrste staving, men lånord er annleis» heng saman med ein eldre analysetradisjon. Dagens meir einskaplege generaliseringar såg dagens lys så seint som rundt år 2000. Framstellinga her i denne bloggposten er sjølvsagt noko forenkla.

Read Full Post »

Eit optimalt jubileum

For ei stund sidan skreiv eg ein bloggpost om m.a. ordet makaber og korleis dette eigentleg berre er makabr pluss ein uttaleregel. Eg forklarte at framfor fleirtalsendinga -e går det fint å ha rota makabr, altså makabr-e, men i eintal går ikkje dette. Grunnen er at sekvensen -br har det som heiter stigande sonoritet, og dette er problematisk både i norsk og i mange andre språk.

Det eg ikkje fortalde der, er korleis ein kan analysere dette meir formelt. Tidlegare ville ein sagt at det finst ein regel som stappar inn ein vokal i slike tilfelle, slik at makabr vert makaber. I dag finst det ei meir moderne tilnærming, og då Språkkalenderen opna for ei lita jubileumsmarkering no i juli, kan eg ikkje la høvet gå frå meg til å ta opp tråden også her på privatbloggen. Det som kjem under her, er ei parallellposting av bloggposten Denne månaden i språkhistoria: OT.

Sjølv fall eg for OT ein gong eg trong å finne ut av eit samspel der eit fenomen påverka eit anna fenomen, når alt indikerte at det eigentleg skulle vere motsett. OT løyste floka.

* * * * *

peikefingerI juli 1993, for tjue år sidan denne månaden, vart optimalitetsteorien formelt lansert i form av ein rapport frå Alan Prince og Paul Smolensky. Då hadde rapporten allereie vore i sirkulasjon sidan april, og ideane bak hadde vore kjende ei tid. Optimalitetsteori, eller OT, fekk fort ein sentral plass i moderne fonologisk analyse. Eit lett gjenkjenneleg typografisk kjenneteikn ved OT er at teorien tradisjonelt bruker peikefingeren ☞ som ein del av formalismen. Også bombe 💣, daudninghovud ☠, trist fjes ☹ og andre symbol dukkar opp frå tid til anna. Med OT reknar ein ikkje lenger med at språket har reglar i tradisjonell tyding, i staden finst det vilkår for språkoppførsel som trekkjer i ulike retningar.

* * *

OT er ein analysemodell, eller kanskje heller eit rammeverk, for analyse av språk, og har altså særleg vorte populær innanfor fonologi. Dette er den disiplinen av språkvitskapen som ser på korleis lydar oppfører seg som eit grammatisk system.

Til dømes, kvifor vekslar rota i ordet makaber mellom makaber og makabr (som i fleirtal «makabr-e»)? La oss leggje til grunn at ordet er lagra i det mentale ordtilfanget som makabr. Framfor fleirtalsendinga -e går dette fint å uttale. Men i eintal vert det stappa inn ein e mellom b-en og r-en i uttalen (og det har funne vegen også til skriftspråket). Dette kjem av at ei eintalsform som makabr, med to stavingar til saman, ikkje ville fungert på norsk på grunn av sluttsekvensen br. Men kvifor vert løysinga absolutt makaber med tre stavingar og ein innstappa e? Kvifor ikkje makab utan r, eller makarb med omsnudde lydar, som ville løyst problemet like effektivt?

Taudraging i fire retningar.Det som særkjenner OT som analysemodell, er at ein ikkje lenger bruker reglar til å analysere slike fenomen, altså typen «dersom stavinga sluttar på -br, så stapp inn ein vokal». I staden finst det ulike krefter i språket som dreg i kvar si retning: «Ikkje slutt på -br og sånt!» lyder det eine kravet, og inviterer til at makabr må reparerast. «Ikkje stapp inn ein vokal!» lyder eit anna krav, og motset seg å hjelpe til med reparasjonen. «Ikkje snu på lydane!» seier eit tredje. «Ikkje slett ein lyd!» Det seier seg sjølv at ikkje alle kan få viljen sin. Dermed vil kampen mellom desse og fleire krav innebere at noko må jenke seg slik at noko anna kan vinne fram. Forma makaber er ikkje perfekt, ho har trass alt forbrote seg mot kravet om ikkje å stappe inn noko, men i denne situasjonen vart dette likevel den beste (den optimale) løysinga.

Mange av vilkåra for språkoppførsel har vi visst om i lange tider, men i OT er dei formaliserte og kan brukast direkte i drøfting og analyse. Der reglar kunne skildre kva som skjer, vil OT-analysen også prøve å forklare kvifor det ikkje i staden skjer noko anna som faktisk kunne vere eit mogeleg alternativ. Med OT er oppgåva til forskaren dermed å finne ut av samspelet mellom dei kreftene som er bygde inn i språket. I dette konkrete tilfellet er det m.a. viktigare å unngå -br og reparasjonsteknikkane sletting og omsnuing enn å unngå å stappe inn ein ekstra lyd.

Ein formalisert illustrasjon av den kjappe og litt uferdige analysen i førre avsnitt kan sjå ut som i tabellen (OT-sjargong: tablået) under. SonSeq er det vilkåret som seier at ei staving m.a. ikkje får slutte på -br, Max-IO seier «ikkje slett», Linearity seier «ikkje snu på noko», og Dep-IO seier «ikkje stapp inn noko». Det seier alltid pang når ein forbryt seg mot noko som språket krev (markert med asterisk). Men når Dep-IO er svakast (illustrert ved å vere til høgre i tablået), har dei andre vilkåra forrang, slik at vi heller får leve med at vi stappar inn den vokalen for å unngå å gjere noko verre.

tablå med peikefinger ved vinnarkandidaten

Det finst mange slike innebygde krefter i språket. Når språk oppfører seg ulikt, kjem det av at samspelet mellom kreftene, altså kva som er viktigare enn kva, er ulikt frå språk til språk, dvs. språka har ulik grammatikk. Fagtermen for slike krefter i språket er forresten constraints på engelsk. På norsk ser vi m.a. betingelse, avgrensing og føring.

Ei popularisert og altså framleis noko forenkla utgreiing om ordet makaber, men utan OT-spesifikk analyse, finn du her. Og til slutt, somme vil kanskje leggje merke til at eg har hoppa bukk over m.a. uttalen ma-ka-br med tre stavingar, som kan finnast i somme dialektar. Men det vart det altså ikkje plass til denne gongen.

Read Full Post »

Kj-lyden igjen

SøylediagramI førre bloggpost såg vi på den korrekte kj-uttalen i ord som kjole, kjenne og liknande. Dette var sjølvsagt aprilsnarr. Vitskapen prøver å skildre og eventuelt forklare dei fenomena som finst, og vurderer ikkje om det eine fenomenet er meir korrekt enn eit anna fenomen (vitskapen er deskriptiv, ikkje normativ). Dermed vil ingen som forskar på lydar, hevde at sj-uttalen, den meir tradisjonelle «kviskra j»-uttalen eller altså tsj-uttalen er meir feil (eller meir korrekt) enn noko anna.

Norsk skule har dessutan sidan 1878 vore pålagd av Stortinget å respektere «Børnenes eget Talesprog» så høgt at til og med «Undervisningen i Almueskolen saavidt muligt meddeles» på dette.

Det som derimot er sant, er at /ç/ («kviskra j») er sjeldsynt i verdssamanheng, og at /c͡ç/ («tsj») er mykje meir vanleg. I ei stor oversikt over lydeiningar i 451 språk (UPSID) finst /ç/ oppført for 21 språk, /ʃ/ (sj) står oppført for 189 språk, medan «tsj»-lydar som /c͡ç/, /t͡ʃ/ og liknande står oppførte for til saman ca. 222 språk, avhengig av teljemåte.

Det er også verdt å nemne at frå eit vitskapleg perspektiv framstår lydendringa frå /ç/ (kj) til /ʃ/ (sj) som alt anna enn tilfeldig slurv (ein annan artikkel: pdf-fil, sjå særleg avsnitt 5.2). Noko anna er at ord som i dag har kj-lyd, hadde ein heilt annan uttale på norrønt, nemleg ein heilt vanleg k. Ord som kjenne og kysse var på den tida kenna og kyssa, begge uttalte nettopp med k, ikkje med kj.

Og til slutt: For oss som har den nemnde tsj-varianten (eg er sunnmøring), er det rart å sjå den kviskra j-en omtalt som «kj-lyd» overalt. Mange av oss synest heller han høyrest ut som ein, ja nettopp, som ein slags sj-lyd.

_____
Relatert:
Kjell à la Storm

(Parallellposta her.)

Read Full Post »

Korrekt kj-lyd

figur i kursmatereiellet

Frå materiellet som skal brukast i etterutdanninga av norsklærarar. Klikk for større versjon.

Alle veit at det er feil å uttale kj i ord som kjole som sj (sjole). Men nye forskingsresultat viser at også den uttalen som tidlegare vart rekna som korrekt, er feil. Dette vil få konsekvensar for opplæringa i norsk skule frå komande skuleår av, etter initiativ frå Språkrådet og Utdanningsdirektoratet. Informasjon om etterutdanning av norsklærarar vert sendt ut til skulane denne veka.

Den hittil korrekte uttalen av kj har vore ein såkalla palatal frikativ, som er vanleg i store delar av landet, til dømes i austlandsk og trøndersk. I lydskrift vert han stava [ç]. Men no viser det seg at også denne uttalen er feil. Mellom anna er lyden ikkje noko meir enn ein kviskra j, og det er heilt feil å bruke ein kviskra j i ord som kjole, eller for den saks skuld kjenne og kysse. I eit tverrspråkleg perspektiv ser vi også at denne lyden finst i relativt få språk.

Den uttalen som seglar opp som den korrekte, er tsj-uttalen som finst i fleire vestlandske og nordnorske dialektar, altså omtrent den same lyden som ch i engelske ord som chair. Også austlandsk har denne lyden i tydeleg uttale av ord som tsjekkisk, og i uttrykk som ritsj ratsj filibom-bom-bom. Den vanlege «kviskra j»-lyden i kj-ord som kjole og kjenne er ein dårleg og slapt uttalt variant av tsj-lyden.

Tsj-uttalen er ein såkalla affrikat. I lydskrift vert han ofte transkribert som [c͡ç] (engelsk gjerne som [t͡ʃ]). Denne lyden er mykje meir anerkjend på verdsbasis, han har akustisk optimale kvalitetar, og framstår som ein svært tydeleg lyd.

Forskings- og utgreiingsarbeidet har vorte utført av ein komité samansett av verdas fremste ekspertise på språklydar under leiing av fonetikkprofessor Tone Ana Kruse, og i samarbeid med Noregs Mållag.

(Parallellposta her.)

Oppdatering: Kj-lyden igjen

Read Full Post »

Makaber onstag

Det kom eit spørsmål på korridoren, ein av studentane mine kjende ein student som dreiv og lærte seg norsk, og eit aktuelt spørsmål var om det finst former i norsk der ein vokal vert lagd til på overflata (epentese). Altså i ein synkron analyse, her og no, ikkje i eit historisk perspektiv.

Makaber

Det spontane svaret mitt var ordet «makaber», som eg umiddelbart ville mistenkje har den underliggjande forma /mɑkɑbr/ (altså at ordet er lagra slik i det mentale ordtilfanget), og så kjem det ein schwa [ə] («slapp e-lyd») på overflata («i uttalen»).

– Er det ikkje spesifisert i leksikon (det mentale ordtilfanget) som makaber, då, med den siste vokalen? spurde ho, slik at eg kunne få lov til å tenkje meg om ein ekstra gong. Her kunne det jo godt vere at etter at denne vokalen vart stappa inn fyrste gongen, så var det gjort éin gong for alle, og at alle etterkomande generasjonar dermed hadde lært seg dette ordet nettopp med heile tre vokalar, ikkje to.

Fenomenet heiter leksikonoptimering, ein viktig mekanisme som også er grunnen til at vi i dag har lagra ordet «haust» (bokmål «høst») i hovudet vårt nettopp slik, og ikkje som «harabusta» eller noko anna forhistorisk som ingen av oss har møtt, og som ville trenge haugevis av uttalereglar for å produsere den moderne uttalen «haust».

– Nja, meinte eg, då må vi finne ein prosess som slettar ein vokal på overflata i fleirtal, makabre. Slikt kan jo gjerne finnast, men akkurat her trur eg det kan vere enklare å rekne med at ein vokal vert lagd til på overflata i eintal for å bryte opp sekvensen /br/, som ikkje fungerer så godt i final posisjon. (Eg gjengjev replikkane på ein noko enklare måte enn fagpraten vår var i røyndomen.)

Vi vart fort samde om dette, og det heilt utan å gå i gang med etterprøvingar og store analysar. Det var i alle fall ein OK hypotese. Og for å presisere igjen: Her såg vi på korleis norsk fungerer her og no, ikkje på etymologi (altså ikkje på det historiske opphavet til ordet).

Grunnen til at /br/ i /mɑkɑbr/ fungerer dårleg, er kort sagt at /r/ har meir lyd enn /b/. Dersom eit språk tillèt konsonantar etter vokalen i ei staving, vil det helst gå frå mykje til mindre lyd (rb), sjølv om somme språk også tillèt det motsette (br). Dette er ein del av det som går under namnet sonoritetssekvenseringsprinsippet. Så dersom ein plutseleg står der med /mɑkɑbr/ i sitt indre ordreservoar, kva gjer ein for å unngå å uttale det som to stavingar der den andre har br etter vokalen? Vi kunne jo ha sletta ein lyd, men her skjer det motsette: Vi splittar opp br ved hjelp av ein vokal. Faktisk ikkje så heilt ulikt måten ewe (språk i Ghana og Togo) gjorde det på då cup vart lånt inn som kɔpu (ewe tillèt ikkje stavingsfinal konsonant, takk til student Theresa for dømet, som i fattigmanns-lydskrift vert uttalt ca. «kåpo»).

Når /mɑkɑbr/ får fleirtalsendinga /ə/, derimot, altså makabre, står ikkje lenger br-sekvensen til slutt etter vokalen i stavinga. Tvert imot står br no i starten på den siste stavinga, [brə]. Dette er i samsvar med det nemnde prinsippet. I starten på ei staving føretrekkjer nemleg språk å ha stendig meir lyd fram mot vokalen. Jamfør at ordet «bre» (som i ein isbre) er OK, medan ein rbe (uttalt som éi staving) ikkje ville fungere. Dette mønsteret passar fint med ma-ka-bre, og vi treng ikkje å justere noko som helst: Vi får makabr pluss endinga, alt i alt makabre.

Og som bonus (nja, eigentleg er det hovudsaka) kan vi då nøye oss med å lagre éi einaste form i den indre ordlista vår, nemleg /mɑkɑbr/, som altså kjem til uttrykk på to ulike måtar alt etter samanheng: éin måte som er identisk med slik elementet er lagra, ein annan måte der ein ekstra vokal har vorte stappa inn i tråd med visse prinsipp.

Noko ligg til grunn for noko anna

Det at noko ligg til grunn for noko anna, er ikkje unikt for makaber. Sjå berre på onsdag, der vi har å gjere med ein dag, men så vert det uttalt onstag. Her ligg ein d til grunn for ein t, og vi får ei veksling mellom ein dag og ein onstag. Og når noko er trygt, uttaler vi det som trykt. Korleis vi veit kva som ligg til grunn for kva (at det ikkje er tag som ligg til grunn for dag), skal eg ikkje ta her, men det har ingenting å gjere med korleis orda ser ut i rettskrivinga.

Twittermelding frå Oslo111sentral: «Da er katten trykt nede ved hjelp av lift fra Infratek. Alle er fornøyde.»

Twittermelding frå brannvesenet. Det vart etterpå presisert at katten var i god behald.

Slike fenomen finst i alle språk, her kjem to døme som slektar på dei norske: Det tyske ordet for ‘dag’ vert uttalt som tak i eintal, i fleirtal kjem det ei bøyingsending, men det er ikkje alt, plutseleg vert det også uttalt ein g i staden for ein k: tage. Og det serbiske ordet for Serbia vert uttalt srbija med b, medan språket «serbisk» vert uttalt srpski med p, fordi det som «eigentleg» skulle ha vore ein b, plutseleg kjem framfor ein s. Omtrent det same opplegget som norsk onstag, altså.

Dette med onstag og trykt og sånt var ikkje noko som studenten og eg snakka om, men eg nemner det her som ei innleiing til den avsporinga som vi faktisk kom litt inn på litt seinare.

Makaber onstag

Avsporinga heiter rettskriving. Rettskriving er som kjent ikkje språk. Rettskriving sorterer under skriftspråk, som berre er ein måte å skrive ned språk på. Eit skriftteikn (ein bokstav) er jo ikkje det same som ein lyd. Så derfor er dette ei avsporing, men det skjer altså noko artig i norsk rettskriving her.

Grunnen til at vi skriv onsdag med d trass i uttalen med t, er at norsk rettskriving legg til grunn konstante element, og så opererer vi i tillegg med det som skriftorienterte sjeler vil kalle uttalereglar. Tysk rettskriving gjer det på same måten: Dei skriv Tag i eintal trass i uttalen tak. Serbisk rettskriving, derimot, varierer skrivemåten etter uttalen, slik at dei skriv Србија (Srbija) om landet, med ein b, men српски (srpski) med p om språket. Så serbisk rettskriving gjer motsett av norsk rettskriving, eller?

Liksom det! Og her er det artige i norsk rettskriving: Vi skriv jo eintalsforma makaber nettopp slik, vi skriv ikkje makabr og hiv på ein «uttaleregel» som stappar inn ein vokal. Så her vekslar vi plutseleg likevel mellom ulike skrivemåtar etter uttalen: makaber i eintal, makabr pluss ei ending i fleirtal. Dette er i prinsippet det same som at det er trykt å snakke høkt kvar onstag. (Sjå her om du er «lifsglad».)

Dei som i si tid definerte prinsippa i norsk rettskriving (og tradisjonane før det), skal vere orsaka. Dei levde før fonologien kom med sine underliggjande former og overflateformer, til og med før fonologi og fonetikk skilde skikkeleg lag eller eingong fanst i dagens forstand. Og igjen: rettskriving er jo ikkje språk, så vi kan alle sove godt om natta.

Read Full Post »

Older Posts »